Thói quen ngâm rượu dâm dương hoắc và câu hỏi về độ an toàn
Trong đời sống hàng ngày, nhiều nam giới truyền tai nhau việc tìm mua dâm dương hoắc để ngâm rượu uống với mong muốn nâng cao bản lĩnh phái mạnh và bồi bổ xương khớp. Hình ảnh những bình rượu rễ, lá thảo dược xuất hiện phổ biến trong các bữa tiệc gia đình, kèm theo niềm tin rằng thảo mộc tự nhiên ngâm rượu thì uống bao nhiêu cũng bổ và không gây hại.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y học và dược điển hoàn toàn trái ngược với suy nghĩ chủ quan này. Dược điển không hề cấp phép hay khuyến khích việc tùy tiện ngâm rượu thảo mộc tươi tại nhà để uống tự do mà không có chỉ định liều lượng cụ thể. Nếu lạm dụng rượu dâm dương hoắc không rõ nguồn gốc, người dùng có nguy cơ đối mặt với các phản ứng bất lợi nghiêm trọng, đặc biệt là tổn thương tế bào gan và các biến chứng trên hệ tim mạch, thần kinh.
Quy định của Dược điển về loài thảo dược đạt chuẩn
Theo y học cổ truyền, dâm dương hoắc được biết đến như một vị thuốc có tác dụng bổ thận tráng dương, làm mạnh gân xương và trừ phong thấp [1]. Dù vậy, không phải bất kỳ loại lá hoang dại nào mang hình dáng tương tự cũng có thể đưa vào sử dụng làm dược liệu.
Dược điển Trung Quốc phiên bản năm 2015 đã đưa ra định nghĩa tiêu chuẩn rất khắt khe về vị thuốc này [1]. Cụ thể, dâm dương hoắc chuẩn làm thuốc chỉ bao gồm lá khô của bốn loài thực vật chính: Epimedium brevicornu, Epimedium sagittatum, Epimedium pubescens hoặc Epimedium koreanum [1]. Ngoài ra, Dược điển cũng công nhận thêm loài dâm dương hoắc Ngô Sơn (Epimedium wushanense) là loài thực vật cùng chủng loại đạt tiêu chuẩn dùng trong y học [1].
Các phân tích khoa học cho thấy năm loài dâm dương hoắc này có sự khác biệt rõ rệt về mặt phân bố địa lý, hàm lượng thành phần hoạt chất hóa học và mức độ độc tính [1]. Việc người dân tự ý thu hái hoặc mua các loại cây trôi nổi trên thị trường không đúng chủng loài chuẩn của Dược điển tiềm ẩn nguy cơ nhiễm tạp chất, nhầm lẫn loài mang độc tính cao, gây nguy hại cho cơ thể khi dung nạp lượng cồn ngâm kéo dài [1].
Độc tính tiềm ẩn khi lạm dụng rượu dâm dương hoắc
Nhiều người lầm tưởng thảo dược thiên nhiên chỉ mang lại lợi ích bồi bổ, nhưng các báo cáo y khoa hiện đại đã ghi nhận xu hướng gia tăng đáng lo ngại về các phản ứng bất lợi [1]. Số lượng báo cáo phản ứng có hại liên quan đến dâm dương hoắc và các chế phẩm chứa thảo dược này như viên nang Tiên linh cốt bảo (Xianling Gubao) hay Tráng cốt quan tiết hoàn (Zhuanggu Guanjie) ngày càng nhiều [1].
Các nghiên cứu hồi cứu chỉ ra rằng dâm dương hoắc sở hữu phổ độc tính tương đối phức tạp trên cơ thể sinh vật [1]. Dược liệu này được xác định có khả năng gây ra độc tính trên hệ tim mạch, độc tính thần kinh và phổ biến nhất là độc tính trên gan [1]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu còn ghi nhận nguy cơ độc tính cấp tính, độc tính trường diễn dùng lâu dài, độc tính di truyền và các dạng độc tính đặc biệt khác [1].
Khi kết hợp ngâm cùng nồng độ cồn cao của rượu trắng, các hoạt chất trong thảo dược được chiết xuất nhanh và đậm đặc hơn. Nếu người dùng uống lượng lớn mỗi ngày, tác động cộng gộp giữa độc tính tiềm tàng của dược chất và cồn ethanol sẽ đẩy nhanh quá trình hủy hoại các cơ quan nội tạng, đặc biệt là chức năng chuyển hóa tại gan.
Các nghiên cứu khoa học vạch trần cơ chế gây hại tế bào
Để làm rõ nguy cơ gây độc của dâm dương hoắc, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã đi sâu vào phân tích cấu trúc hóa học và các con đường chuyển hóa bên trong cơ thể. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã thiết lập phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) để phân tích các thành phần của dâm dương hoắc hấp thu vào máu [2]. Kết quả phân tích thu được 62 hợp chất hóa học, bao gồm 57 flavonoid, 4 axit hữu cơ và 1 alkaloid [2].
Thông qua các phương pháp tin sinh học nhằm xây dựng mạng lưới tương tác độc tính, các nhà khoa học đã định danh được icaritin chính là thành phần then chốt gây tổn thương gan [2]. Tiếp tục thực hiện phân tích chuyển hóa học trên tế bào gan người dòng L-02 khi cho tiếp xúc với icaritin ở các khoảng thời gian khác nhau, nghiên cứu ghi nhận tới 106 chất chuyển hóa bị biến đổi bất thường [2]. Phân tích tương quan đã sàng lọc ra 14 chỉ dấu sinh học tiềm năng liên quan trực tiếp đến tỷ lệ sống sót của tế bào gan, làm sáng tỏ cơ chế phân tử mà thành phần dâm dương hoắc gây hại cho gan [2].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 tiến hành đánh giá đặc tính chuyển hóa và độc tính của các flavonoid từ dâm dương hoắc trên mô hình cá sọc ngựa (Danio rerio) [3]. Nhóm nghiên cứu đã cho phôi và ấu trùng cá tiếp xúc lần lượt với các hợp chất: icariin, Baohuoside I (BI), Epimedin A (EA), Epimedin B (EB), Epimedin C (EC), Sagittatoside A (SA), Sagittatoside B (SB) và 2''-O-rhamnosylicariside II (SC) [3].
Kết quả xác định trật tự mức độ độc tính giảm dần theo thứ tự: SC và SB có độc tính cao nhất, tiếp theo là EC và SA, trong khi BI, icariin, EA và EB có mức độc tính thấp hơn [3]. Đáng chú ý, sau 24 giờ tiếp xúc với hợp chất SB và SC, tỷ lệ tử vong của ấu trùng cá sọc ngựa đạt mức 100% kèm theo hiện tượng sưng phù túi noãn hoàng rõ rệt [3]. Trên cá sọc ngựa trưởng thành, việc tiếp xúc liên tục với SC và SB trong 15 ngày đã gây ra hiện tượng không bào hóa tế bào gan nghiêm trọng và thoái hóa các tế bào gan [3].
Nghiên cứu chuyển hóa trên còn ghi nhận hợp chất Epimedin C (EC) khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành SC và BI, từ đó suy đoán rằng chính SC là chất chịu trách nhiệm gây ra độc tính cho tế bào gan [3]. Hợp chất Baohuoside I (BI) là chất chuyển hóa chung của icariin, EA, EB, SA và SB thông qua quá trình khử liên kết đường [3]. Cả BI và SC đều tồn tại bền vững ở dạng nguyên bản trong môi trường do cơ thể rất khó cắt bỏ gốc rhamnose, làm gia tăng nguy cơ tích tụ độc tính [3].
Bằng chứng lâm sàng ở người và những khoảng trống dữ liệu
Mặc dù các mô hình thực nghiệm trên động vật và tế bào đã chỉ rõ cơ chế độc học của từng hoạt chất, các bằng chứng trên thử nghiệm lâm sàng ở người vẫn còn nhiều khoảng trống. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 về việc dùng dâm dương hoắc hỗ trợ điều trị loãng xương đã chỉ ra sự phức tạp này [4].
Khi đánh giá chỉ số hormone estradiol (E2), phân tích gộp từ hai thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng dâm dương hoắc đơn độc so với nhóm điều trị bằng thuốc thông thường [4]. Đối với chỉ số viêm interleukin-6 (IL-6), tổng hợp dữ liệu từ ba thử nghiệm lâm sàng cũng không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm nghiên cứu [4]. Ngay cả khi kết hợp dâm dương hoắc như một liệu pháp bổ trợ cùng thuốc thông thường trong hai thử nghiệm, kết quả IL-6 gộp lại vẫn không tạo ra sự khác biệt rõ rệt [4].
Về mặt an toàn, tổng quan này ghi nhận chỉ có ba nghiên cứu báo cáo rằng không có biến cố bất lợi nào xảy ra trong suốt quá trình điều trị [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại hoàn toàn không ghi nhận hoặc bỏ qua việc báo cáo các biến cố bất lợi [4]. Do thiếu hụt dữ liệu chuẩn hóa, các nhà khoa học không thể đánh giá vấn đề an toàn của dâm dương hoắc bằng phương pháp phân tích gộp, đồng thời không đủ cơ sở để khẳng định tính an toàn khi kết hợp dâm dương hoắc với các thuốc điều trị thông thường trên người [4]. Điều này cho thấy những lời đồn thổi về việc dâm dương hoắc "hoàn toàn lành tính" trên cơ thể người là thiếu cơ sở khoa học vững chắc.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu dâm dương hoắc
Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm rượu ngâm để càng lâu càng bổ và uống càng nhiều thì sinh lực càng mạnh. Thực tế, việc ngâm thảo dược trong cồn thời gian dài mà không kiểm soát nồng độ và liều lượng có thể làm gia tăng sự chiết xuất các hợp chất chuyển hóa độc hại như SC hay SB, khiến gan và thận phải làm việc quá tải [3].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại dâm dương hoắc với nhau. Nhiều người tự mua lá phơi khô không nhãn mác ngoài chợ hoặc cây mọc hoang dại mà không hề hay biết rằng có sự khác biệt lớn về thành phần hoạt chất và độc tính giữa các loài theo phân bố địa lý [1]. Dược điển 2015 chỉ ghi nhận 5 loài đạt chuẩn, việc dùng sai loài có thể dẫn tới việc hấp thu nồng độ độc tố cao hơn mức dự liệu [1].
Một sai lầm nguy hiểm khác là tin rằng rượu thuốc có thể thay thế thuốc chữa bệnh chuyên khoa cho các vấn đề xương khớp hay suy giảm sinh lý. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị tây y để uống rượu ngâm thảo mộc không rõ chuẩn mực có thể làm bệnh nền trở nặng và tăng nguy cơ ngộ độc thuốc.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với dược liệu này?
Y học hiện đại nhấn mạnh rằng tính an toàn khi sử dụng dâm dương hoắc chịu sự chi phối chặt chẽ của nhiều yếu tố then chốt, bao gồm thể bệnh của người dùng, trình độ của thầy thuốc chỉ định, chất lượng nguồn dược liệu, quy trình sơ chế và sự phối ngũ kết hợp các vị thuốc [1].
Những người có tiền sử bệnh lý gan, như viêm gan siêu vi, xơ gan hoặc suy giảm chức năng men gan, cần hết sức thận trọng và tránh tự ý dùng dâm dương hoắc, bởi các hoạt chất như icaritin hay SC có thể đẩy nhanh tình trạng tổn thương và thoái hóa tế bào gan [2], [3]. Những người có vấn đề về tim mạch, huyết áp hoặc rối loạn thần kinh cũng không nên tự ý dùng rượu thuốc chứa vị này do các nguy cơ độc tính tim mạch và độc tính thần kinh đã được ghi nhận [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em là những nhóm chưa từng có dữ liệu an toàn rõ ràng, tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm ngâm rượu tự phát. Đối với những bệnh nhân đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây y, việc tự ý kết hợp thêm dâm dương hoắc có thể dẫn đến các tương tác thuốc khó lường do hiện chưa có đủ dữ liệu lâm sàng về việc kết hợp an toàn [4].
Sơ chế, loại tạp chất và cách dùng an toàn trong thực tế
Để đảm bảo hiệu quả trị liệu và hạn chế tối đa rủi ro, khâu sơ chế và bào chế đóng vai trò vô cùng quan trọng [1]. Việc bào chế đúng kỹ thuật y học cổ truyền không chỉ giúp tăng cường tác dụng bổ thận, mạnh xương khớp mà còn có tác dụng trực tiếp trong việc làm giảm độc tính vốn có của dược liệu [1].
Trong thực hành y học, dâm dương hoắc tươi sau khi thu hái phải trải qua quá trình làm sạch nghiêm ngặt nhằm loại bỏ bùn đất, lá úa hỏng, nấm mốc và tạp chất lạ bám dính. Sau đó, dược liệu thường được sấy hoặc phơi khô đạt chuẩn, rồi tiến hành các phương pháp chế biến chuyên sâu như sao tẩm mỡ dê (dương chi du) hoặc sao vàng theo quy chuẩn dược điển nhằm khử tính hàn và làm giảm các hoạt chất gây hại đường tiêu hóa và gan [1].
Người dùng không nên tự ý ngâm rượu từ lá tươi hái trên rừng hoặc mua từ các nguồn không có kiểm định chất lượng giống loài [1]. Không tự ý phối trộn bừa bãi nhiều loại rễ cây, động vật vào cùng một bình rượu vì sự tương kỵ hóa học có thể phát sinh thêm độc chất [1].
Nếu có nhu cầu sử dụng dâm dương hoắc để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần đến các cơ sở y tế y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ thăm khám và bốc thuốc theo thể trạng [1]. Không có một công thức uống rượu ngâm dâm dương hoắc tự do nào được xem là chuẩn mực; mọi liều lượng chỉ nên dùng ở mức vừa phải, có sự kiểm soát của người có chuyên môn y tế.
Lời khuyên cân bằng cho người tiêu dùng
Dâm dương hoắc là một vị thuốc truyền thống có giá trị bồi bổ gân cốt và phong thấp nếu được sử dụng đúng cách, đúng người và đúng loài quy định [1]. Việc thần thánh hóa tác dụng cường dương rồi tự ý ngâm rượu uống vô độ là con đường ngắn nhất dẫn tới tổn hại tế bào gan và các biến chứng tim mạch nghiêm trọng [1], [2].
Người tiêu dùng hãy giữ thái độ khoa học, tỉnh táo trước những lời quảng cáo truyền miệng. Sức khỏe sinh lý và xương khớp phụ thuộc vào chế độ dinh dưỡng cân bằng, lối sống lành mạnh, tập luyện đều đặn và tuân thủ các phác đồ y khoa chuẩn mực, thay vì đặt cược vào những bình rượu thuốc không rõ liều lượng an toàn.
