Đang dùng thuốc an thần hoặc hạ đường huyết: Lưu ý khi dùng rau má

Thói quen uống nước rau má và những nguy cơ tiềm ẩn

Rau má là loại rau ăn kèm và thảo mộc giải nhiệt quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Nhiều người có thói quen xay sinh tố rau má hoặc sắc nước uống hằng ngày để mong thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe trí não.

Tuy nhiên, với những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính, đặc biệt là thuốc an thần, chống co giật hoặc thuốc chuyển hóa qua gan, loại rau này có thể gây ra những tương tác bất lợi. Việc tự ý phối hợp rau má với thuốc tây có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu và tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ không mong muốn [2, 3].

Đối với câu hỏi về tương tác làm hạ đường huyết quá mức, các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện tại tập trung chủ yếu vào tác động an thần, chống co giật và ức chế enzym chuyển hóa thuốc ở gan, chưa có bằng chứng trực tiếp xác nhận tương tác dược lực gây hạ đường huyết nghiêm trọng trên người [1, 2, 3]. Người bệnh cần hiểu đúng cơ chế để sử dụng an toàn.

Tương tác dược lực học: Nguy cơ tăng tác dụng an thần quá mức

Theo các tài liệu y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại, rau má (Centella asiatica) từ lâu đã nổi tiếng với các hoạt tính giải lo âu, an thần và bồi bổ trí nhớ [3, 5, 6]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất trong rau má tác động lên hệ thần kinh trung ương [5, 6].

Khi một chất có đặc tính làm dịu thần kinh được dùng chung với thuốc an thần hoặc thuốc chống động kinh, hiện tượng cộng hưởng dược lực học có thể xảy ra. Thảo dược có thể làm tăng cường độ tác động của thuốc, khiến hệ thần kinh trung ương bị ức chế mạnh hơn dự kiến [2, 4].

Hậu quả của sự cộng hưởng này là người bệnh có thể rơi vào trạng thái ngủ gà gật, giảm khả năng tập trung, chóng mặt hoặc ức chế thần kinh quá mức [2, 5]. Đây là lý do vì sao việc dùng đồng thời các loại thảo dược có tính an thần với thuốc điều trị cần được giám sát chặt chẽ ^[1].

Tương tác dược động học: Rau má ức chế men gan CYP450

Bên cạnh tác động dược lực, rau má còn ảnh hưởng lớn đến quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ của thuốc trong cơ thể (dược động học). Gan sử dụng hệ thống enzym cytochrome P450 (CYP) để phân giải phần lớn các loại thuốc tây [1, 3].

Nghiên cứu trên vi thể gan người (human liver microsomes) chỉ ra rằng chiết xuất từ rau má có khả năng ức chế nhiều enzym CYP quan trọng [1, 3]. Cụ thể, dịch chiết cồn của rau má ức chế cạnh tranh đối với enzym CYP1A2 và CYP2C9 ^[2]. Đồng thời, chiết xuất methanol thể hiện sự ức chế không cạnh tranh mạnh lên CYP3A4, và chiết xuất ethanol ức chế không cạnh tranh lên CYP2D6 ^[3].

Các flavonoid có trong rau má như quercetin và kaempferol đóng vai trò quan trọng trong việc ức chế CYP1A2 và CYP3A4 [1, 3]. Khi các enzym này bị ức chế, gan không thể chuyển hóa thuốc với tốc độ bình thường, dẫn đến việc tích tụ thuốc trong máu, kéo dài thời gian tác dụng và gia tăng độc tính [2, 3].

Các bằng chứng khoa học cụ thể nói lên điều gì?

Nghiên cứu in vitro năm 2015 trên vi thể gan người ghi nhận chiết xuất cồn của rau má ức chế enzym CYP1A2 với giá trị IC50 là 42,23 +- 3,65 microg/mL và giá trị Ki là 14,93 +- 4,59 microg/mL ^[2]. Đối với CYP2C9, giá trị IC50 đạt 48,41 +- 4,64 microg/mL và Ki là 23,89 +- 3,14 microg/mL ^[2]. Quercetin và kaempferol thể hiện hoạt tính ức chế CYP1A2 mạnh với giá trị IC50 dưới 10 microM ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới tiến hành trong phòng thí nghiệm, cần thêm thử nghiệm in vivo trên người để khẳng định ý nghĩa lâm sàng ^[2].

Cũng trong năm 2015, nghiên cứu trên vi thể gan người phân tích tác động của rau má lên CYP3A4 và CYP2D6 ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol ức chế không cạnh tranh CYP3A4 với giá trị Ki là 64,36 +- 1,82 microg/mL, còn chiết xuất ethanol ức chế không cạnh tranh CYP2D6 với Ki là 36,3 +- 0,44 microg/mL ^[3]. Các flavonoid quercetin và kaempferol ức chế CYP3A4 với IC50 dưới 100 microM ^[3]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo việc dùng đồng thời rau má với các thuốc là cơ chất của CYP3A4 và CYP2D6 có thể dẫn đến tương tác bất lợi ^[3].

Về thực nghiệm trên động vật, nghiên cứu năm 2021 khảo sát tương tác của dịch chiết cồn-nước từ lá rau má (HECA) với valproate (VPA) và phenytoin (PHT) trên chuột cống trắng Wistar (trọng lượng 175-200 g) bị gây co giật bằng pentylenetetrazole (60 mg/kg) hoặc sốc điện cực đại (70 mA trong 0,2 giây) ^[4]. Khi phối hợp HECA với liều dưới mức điều trị của VPA hoặc PHT, chuột được tăng cường khả năng chống co giật và giảm đáng kể stress oxy hóa, suy giảm nhận thức (p < 0,001) ^[4]. Đồng thời, nồng độ VPA và PHT trong huyết thanh tăng lên rõ rệt (p < 0,001) cùng với sự thay đổi các thông số nồng độ đỉnh, diện tích dưới đường cong và độ thanh thải của thuốc ^[4].

Một bài tổng quan năm 2023 về tương tác giữa phenytoin và thảo dược cũng ghi nhận rau má nằm trong nhóm dược liệu làm cải thiện tác động dược lý của loại thuốc chống co giật này ^[1]. Nghiên cứu năm 2013 trên chuột ghi nhận chiết xuất lá rau má có tác dụng an thần, chống trầm cảm và thể hiện hoạt tính kích thích hệ cholinergic (bị ức chế bởi atropine) ^[5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra dịch chiết nước cải thiện học tập, trí nhớ và điều biến hệ dopamine, serotonin (5-HT) và noradrenaline trong não chuột ^[5]. Tuy nhiên, các đánh giá lâm sàng năm 2000 chỉ ra rằng dù tác dụng làm lành vết thương hay suy giãn tĩnh mạch đã có bằng chứng, các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người về hiệu quả an thần hay chống trầm cảm vẫn còn thiếu ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má trị bệnh

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên như rau má là hoàn toàn vô hại, có thể uống thay nước lọc hằng ngày với số lượng lớn. Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và có thể tương tác với các loại thuốc đang sử dụng [1, 8].

Một hiểu lầm khác là tự ý uống nước rau má để hỗ trợ giảm đường huyết hoặc an thần song song với thuốc kê đơn mà không báo với bác sĩ. Hiện tượng rau má làm tăng nồng độ thuốc an thần, chống động kinh trong máu trên thực nghiệm động vật cho thấy nguy cơ ngộ độc thuốc hoặc quá liều có thể xảy ra ngoài tầm kiểm soát [2, 4]. Riêng với thuốc hạ đường huyết, dù nhiều người truyền miệng về công dụng kiểm soát đường huyết, bằng chứng khoa học chuẩn mực về tương tác làm tụt đường huyết quá mức vẫn chưa được ghi nhận rõ ràng trong các tài liệu thực nghiệm này [1, 2, 3].

Bên cạnh đó, việc lạm dụng rau má kéo dài còn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan ^[7]. Báo cáo năm 2005 ghi nhận trường hợp 3 phụ nữ (61, 52 và 49 tuổi) bị vàng da và viêm gan sau khi uống rau má kéo dài từ 20, 30 đến 60 ngày ^[7]. Chỉ số men gan và bilirubin của các bệnh nhân tăng vọt, chẩn đoán bệnh học phát hiện viêm gan u hạt hoại tử hoặc xơ hóa ^[7]. Tình trạng bệnh nhân cải thiện sau khi ngừng dùng rau má và được điều trị hỗ trợ, nhưng tái phát khi một bệnh nhân sử dụng lại loại thảo dược này ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau má?

Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống động kinh (như phenytoin, valproate) hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng đồng thời với chiết xuất rau má đậm đặc [2, 4].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc tây chuyển hóa qua enzym gan CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4 cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ biến đổi nồng độ thuốc trong huyết thanh [1, 3].

Người có tiền sử bệnh gan hoặc men gan cao không nên sử dụng rau má kéo dài do nguy cơ gây độc tế bào gan đã được ghi nhận trên lâm sàng ^[7].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần cẩn trọng; các dữ liệu về tương tác enzym và độc tính gan cho thấy việc tự ý dùng lượng lớn thảo dược này mà không có hướng dẫn chuyên môn là không an toàn [7, 8].

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong đời sống hằng ngày, rau má vẫn là một loại thực phẩm bổ dưỡng nếu được dùng ở mức độ vừa phải, xem như một món rau ăn lá hoặc thức uống giải khát không thường xuyên.

Người bệnh đang dùng thuốc tây không nên sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc, viên thực phẩm chức năng chứa rau má hoặc uống nước ép rau má đậm đặc liên tục trong nhiều tuần ^[7].

Khoảng cách an toàn giữa việc uống thuốc tây và dùng các món ăn từ thảo dược nên được thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Khi đi khám bệnh, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho nhân viên y tế về các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu mình đang sử dụng tại nhà ^[1].

Tóm lại, rau má mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng và tiềm năng trị liệu nhưng cũng ẩn chứa nguy cơ tương tác dược lý phức tạp. Việc sử dụng thận trọng, đúng liều lượng và luôn có sự tư vấn của chuyên gia y tế là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe khi đang điều trị bằng thuốc tây.