Đắp bát giác liên khi bị rắn cắn: Lợi ích hay rủi ro nhiễm trùng?

Nhiều vùng nông thôn vẫn lưu truyền kinh nghiệm dùng thảo dược đắp vào vết thương khi bị rắn độc cắn. Trong số đó, củ và rễ cây bát giác liên thường được truyền miệng như một phương thuốc giúp giải độc, ngăn thịt bị thối rữa và làm dịu cơn đau.

Tuy nhiên, thói quen đắp trực tiếp thân, rễ thảo dược tươi lên vết cắn không đem lại lợi ích giải độc. Hành động này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng, thúc đẩy hoại tử mô diễn ra nhanh hơn và làm mất đi thời gian cấp cứu để tiêm huyết thanh kháng nọc tại bệnh viện.

Cơ chế phá hủy mô của nọc độc rắn

Nọc rắn là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều protein dạng enzym và phi enzym, trong đó các thành phần độc tính gây ra các tổn thương cấp tính ^[1]. Khi xâm nhập vào cơ thể, nọc rắn pit viper (họ rắn lục) gây ra các triệu chứng tại chỗ rất nhanh như đau rát bỏng trong vài phút do tác động của độc tố máu và độc tố hoại tử ^[1].

Tình trạng phù nề, phát ban lan rộng trong vài giờ, dẫn đến sưng nề nghiêm trọng ^[1]. Mảng xuất huyết và bọng nước xuất hiện, nếu không điều trị đúng cách sẽ dẫn đến hoại tử mô nghiêm trọng ^[1]. Tác động lên hệ bạch huyết cũng phổ biến, bao gồm viêm hạch bạch huyết và bệnh lý hạch, kéo theo các biến chứng nặng nề ^[1].

Các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng metalloprotease, hyaluronidase và phospholipase A2 gây độc cơ là ba nhân tố then chốt dẫn đến hoại tử mô và phá hủy chất nền ngoại bào ^[2]. Những enzym này phá vỡ cấu trúc tế bào, làm rò rỉ dịch mạch máu và tiêu hủy mô xung quanh vết thương ^[2]. Đáng chú ý, tình trạng tổn thương mô và suy thoái chất nền ngoại bào vẫn có thể tiếp diễn ngay cả sau khi bệnh nhân đã được truyền huyết thanh kháng nọc ^[2]. Ở một số loài như rắn vảy cưa (Echis carinatus), nọc độc giải phóng DNA từ tế bào miễn dịch, tạo thành các mạng lưới gây nghẽn dòng máu nuôi dưỡng và dẫn đến chết mô cục bộ ^[3].

Rễ cây tươi không thể thẩm thấu qua da

Nhiều người tin rằng việc giã nát rễ hoặc lá cây thảo dược để đắp ngoài có thể hút nọc độc ra ngoài hoặc trung hòa tổn thương. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy rào cản da ngăn chặn hầu hết hoạt chất bôi ngoài thẩm thấu vào tầng sâu của mô cơ ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã khảo sát khả năng thẩm thấu qua da của dịch chiết từ các loài thực vật vốn dùng theo kinh nghiệm trị rắn cắn ở châu Phi ^[4]. Các tác giả đã thử nghiệm 14 dịch chiết nước và 16 dịch chiết cồn ở nồng độ 10 mcg/mL trên mô hình tế bào và vết thương ^[4]. Trong hệ thống buồng đo khuếch tán Franz đánh giá 10 mẫu dịch chiết, không có bất kỳ mẫu nào có khả năng thấm qua rào cản da trong suốt thời gian theo dõi 48 giờ ^[4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận ở nồng độ 100 mcg/mL, toàn bộ các dịch chiết đều ức chế sự di chuyển của tế bào, trong đó 5 dịch chiết làm chết một phần tế bào và 4 dịch chiết tiêu diệt toàn bộ tế bào ^[4]. Các chất này cũng không thể tương tác trực tiếp với enzym để giảm độc tính tế bào của nọc rắn ^[4]. Do đó, việc dùng thảo dược tươi đắp ngoài bề mặt hoàn toàn bất khả thi trong việc tiếp cận lượng nọc độc đã ăn sâu vào lớp dưới da hoặc khối cơ.

Nghiên cứu nói gì về thảo dược và nọc rắn?

Thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên có tiềm năng ức chế enzym nọc rắn, nhưng các kết quả này chủ yếu dừng lại trong phòng thí nghiệm thông qua các hoạt chất đã tinh chế hoặc chiết xuất chuyên sâu [1, 5].

Một báo cáo tổng quan năm 2022 đã rà soát lại các hợp chất tự nhiên phân lập từ cây cỏ từ năm 1994 đến 2020 trên cơ sở dữ liệu Scopus và MEDLINE ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất chuyển hóa thứ cấp tinh khiết có khả năng ức chế enzym độc tố chính của nọc rắn ở các mức độ khác nhau ^[5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây là hướng nghiên cứu hoạt chất bổ trợ cho liệu pháp huyết thanh kháng nọc chứ không thể thay thế phác đồ chính thống ^[5].

Năm 2019, một nhóm nghiên cứu đã phân lập thành công enzym DNase từ lá cây Tricosanthus tricuspidata với khối lượng phân tử 17 kDa qua sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) ^[3]. Trên mô hình chuột bị tiêm nọc rắn Echis carinatus, enzym DNase tinh chế này có khả năng trung hòa hoại tử mô đuôi chuột, đưa nồng độ creatine kinase (CK) và lactate dehydrogenase (LDH) trong huyết thanh trở lại bình thường sau 30 phút, đồng thời đảo ngược tổn thương mô bệnh học ^[3]. Hoạt tính bảo vệ này bị ức chế bởi natri florua (NaF) ^[3]. Nghiên cứu này chứng minh tiềm năng sinh học của một enzym tinh khiết cụ thể, chứ không chứng minh việc dùng bã lá cây tươi chưa qua xử lý có thể đạt hiệu quả tương tự trên người.

Thực tế chữa trị dân gian tại nhiều quốc gia cho thấy hiệu quả thấp và rủi ro cao. Một cuộc điều tra dân tộc thực vật học thực hiện từ 1996 đến 1998 tại Colombia đã phỏng vấn 20 thầy lang chữa trị cho các nạn nhân bị rắn cắn ^[6]. Các thầy lang đã sử dụng 101 loài thực vật thuộc 41 họ khác nhau, trong đó có 39 loài dùng làm thuốc đắp chủ yếu khi vết cắn có biến chứng hoại tử ^[6]. Trong số 454 bệnh nhân được các thầy lang tiếp nhận điều trị bằng thảo dược từ 1 đến 3 ngày, có 20 trường hợp đã tử vong, chiếm tỷ lệ 4,4% ^[6].

Tại Ghana, một khảo sát hiện tượng học năm 2021 với 19 thầy lang nông thôn cho thấy những người này thường áp dụng thảo dược và can thiệp vết thương tại chỗ ^[7]. Tuy nhiên, chính các thầy lang cũng thừa nhận giới hạn và phải chuyển bệnh nhân đến bệnh viện khi cần tiêm huyết thanh kháng nọc hoặc khi xuất hiện các biến chứng nhiễm trùng, hoại tử vết thương nghiêm trọng ^[7].

Nguy cơ nhiễm trùng và hoại tử khi đắp thuốc

Đắp bã củ, rễ cây như bát giác liên trực tiếp lên vết cắn hở là con đường đưa vi khuẩn, nấm từ môi trường vào sâu trong vết thương. Khi độc tố của rắn đã gây ứ máu, thiếu máu nuôi cục bộ và bọng nước xuất huyết, hàng rào bảo vệ da đã bị phá vỡ hoàn toàn ^[1].

Hỗn hợp bã lá tạo ra môi trường yếm khí, ẩm ướt và bẩn, khiến các vi khuẩn hoại thư dễ dàng xâm nhập. Điều này làm tăng nguy cơ viêm mô tế bào, áp xe sâu, viêm hạch và hoại tử cơ ^[1]. Hậu quả là vùng da tổn thương lan rộng nhanh chóng, buộc phải can thiệp cắt lọc mô hoại tử diện rộng hoặc thậm chí phải đoạn chi.

Một vấn đề khác là độc tính nội tại từ chính dịch chiết thảo mộc. Nghiên cứu trên tế bào cho thấy nhiều dịch chiết thực vật ở nồng độ cao làm ngừng quá trình di chuyển phục hồi của tế bào da, làm chậm tiến trình lành thương hoặc trực tiếp gây chết tế bào lành ^[4]. Việc đắp thuốc không rõ nồng độ lên nền da tổn thương vô tình cộng hưởng với nọc độc, khiến vùng da chết lan rộng hơn.

Hiểu lầm làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu

Sai lầm lớn nhất của người dân là tin rằng bã cây bát giác liên có thể hút nọc hoặc giải độc thay thế y học hiện đại ^[8]. Rất nhiều phương pháp dân gian tại Ấn Độ và các nước nhiệt đới bao gồm nhai nuốt, đắp nước ép hay bã lá cây vẫn được duy trì do tính sẵn có ở vùng nông thôn ^[8].

Tuy nhiên, rắn cắn là tình trạng cấp cứu nội khoa nghiêm trọng gây tàn phế vĩnh viễn và tử vong cao nếu chậm trễ ^[2]. Việc tìm kiếm rễ cây, giã nát rồi đắp và ngồi theo dõi thường làm mất từ vài giờ đến vài ngày quý giá [2, 6]. Nọc độc trong khoảng thời gian này sẽ nhanh chóng lan vào tuần hoàn máu, tấn công các cơ quan đích, gây rối loạn đông máu hoặc suy hô hấp.

Huyết thanh kháng độc là liệu pháp đặc hiệu cứu mạng duy nhất đã được chứng minh hiệu quả giảm tỷ lệ tử vong [1, 7]. Trì hoãn đến bệnh viện vì tin vào mẹo đắp rễ cây làm mất đi cơ hội trung hòa nọc sớm, dẫn đến những tổn thương nội tạng không thể hồi phục.

Xử trí vết thương chuẩn y khoa tại cơ sở y tế

Tại khoa cấp cứu, điều trị rắn cắn đòi hỏi kỹ thuật vô trùng và kiểm soát tổn thương nghiêm ngặt ^[1]. Các phương pháp bao gồm rửa vết thương, băng gạc vô khuẩn và dẫn lưu bọng nước xuất huyết đúng kỹ thuật ^[1].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2021 tại phòng cấp cứu cho thấy việc áp dụng liệu pháp hút áp lực âm (NPWT) sớm trên vết thương do rắn cắn đem lại hiệu quả vượt trội so với chăm sóc thông thường ^[1]. Nhóm được can thiệp hút áp lực âm giảm rõ rệt tỷ lệ hoại tử mô, rút ngắn thời gian giảm sưng nề và đạt kết quả thẩm mỹ tốt hơn ^[1]. Điểm số đánh giá sẹo SBSES ở nhóm này cao hơn hẳn so với nhóm chăm sóc thông thường; nhóm thông thường có điểm số trung vị giảm từ 4 xuống 3 trong đợt theo dõi dài hạn do thất bại trong việc ngăn chặn hoại tử tiến triển ở giai đoạn cực sớm ^[1].

Các can thiệp y khoa này hoàn toàn trái ngược với việc đắp bã cây dân gian – một hành vi bịt kín vết thương bằng tạp chất và gia tăng nguy cơ tàn tật [4, 8].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả các trường hợp bị rắn cắn đều phải coi là tình trạng cấp cứu khẩn cấp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà ^[7]. Những đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương nặng nề hơn nếu xử trí sai cách:

• Nông dân, người lao động tại vùng đồi núi, nông thôn: Nhóm đối tượng thường xuyên tiếp xúc với môi trường tự nhiên, dễ gặp nạn nhưng lại dễ tiếp cận với các mẹo dân gian truyền miệng [1, 2].
• Người có bệnh lý nền mạch máu, đái tháo đường: Khả năng tưới máu mô vốn đã kém, khi kết hợp với nọc độc hoại tử và vi khuẩn từ bã cây đắp ngoài sẽ dẫn đến hoại tử lan nhanh không thể kiểm soát.
• Trẻ em và người cao tuổi: Lượng nọc độc trên trọng lượng cơ thể lớn hơn ở trẻ nhỏ, độc tính toàn thân phát tác rất nhanh, việc chậm trễ đưa đi cấp cứu có thể đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.

Mọi người tuyệt đối không garo quá chặt, không rạch mổ, không hút nọc bằng miệng và không đắp bất kỳ loại rễ, củ, lá cây nào lên vết thương.

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị rắn cắn

Khi không may bị rắn cắn, bệnh nhân và người hỗ trợ cần tuân thủ các bước sơ cứu ban đầu nhằm hạn chế độc tố phát tán:

• Giữ bình tĩnh, trấn an nạn nhân: Hạn chế cử động vì vận động làm tăng nhịp tim và đẩy nhanh tốc độ lan truyền nọc độc vào tuần hoàn.
• Cố định chi bị cắn: Bất động chi bị thương bằng nẹp hoặc vải quấn ở tư thế tự nhiên, giữ vị trí vết cắn ngang bằng hoặc thấp hơn tim.
• Vệ sinh nhẹ nhàng: Rửa sạch bề mặt vết cắn bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, không chà xát mạnh làm vỡ bọng nước ^[1].
• Cởi bỏ đồ bó sát: Tháo nhẫn, vòng tay, đồng hồ hoặc giày tất ở chi bị thương trước khi sưng nề xuất hiện ^[1].
• Chuyển ngay đến cơ sở y tế: Đưa nạn nhân đến bệnh viện có sẵn huyết thanh kháng nọc gần nhất càng sớm càng tốt. Nếu có thể, chụp lại ảnh con rắn từ khoảng cách an toàn để bác sĩ nhận dạng loài, hỗ trợ chọn đúng loại huyết thanh [1, 7].

Bát giác liên hay các loại cây cỏ dân gian chỉ đang là đối tượng nghiên cứu sơ khởi trong phòng thí nghiệm để tìm kiếm các hoạt chất bổ trợ tương lai [1, 5]. Đắp rễ cây tươi trực tiếp lên vết cắn là một hủ tục nguy hiểm, gây nhiễm trùng, hoại tử mô và tước đoạt cơ hội sống của nạn nhân. Nhận thức đúng và nhanh chóng tiếp cận điều trị y tế chuyên khoa là cách duy nhất bảo vệ tính mạng trước nọc độc rắn.