Nhiều người tìm đến các cây thuốc dân gian như bát giác liên với hy vọng trị bệnh nan y hoặc ức chế khối u. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng trị liệu và ngộ độc của dược liệu này lại vô cùng mong manh.

Hoạt chất chính trong bát giác liên là podophyllotoxin có khả năng kháng u, nhưng độc tính tế bào rất mạnh và cửa sổ điều trị hẹp. Việc tự ý sử dụng qua đường uống đối mặt với rủi ro tổn thương đa cơ quan, thậm chí tử vong nếu quá liều.

Bát giác liên và thành phần podophyllotoxin

Bát giác liên (tên khoa học Dysosma versipellis) là dược liệu cổ truyền từ lâu được lưu truyền để điều trị rắn cắn, suy nhược, sùi mào gà, hạch bạch huyết và u bướu [1]. Hoạt chất nổi bật nhất tạo nên hoạt tính sinh học của cây là podophyllotoxin (PPT) cùng các lignan liên quan [1].

Theo nghiên cứu năm 2001, các lignan nhóm podophyllotoxin phân bố ở nhiều bộ phận của cây gồm thân rễ, rễ củ, thân và lá [2]. Tổng hàm lượng lignan trong cây dao động từ 2% đến 7%, thay đổi lớn tùy loài và môi trường sinh trưởng tự nhiên [2].

Chính sự biến động hàm lượng lớn trong tự nhiên khiến người dùng không thể kiểm soát liều lượng hoạt chất khi dùng bát giác liên thô. Điều này trực tiếp làm gia tăng rủi ro quá liều podophyllotoxin [2].

Cơ chế tác động: Kháng u mạnh nhưng hủy hoại tế bào

Podophyllotoxin thuộc nhóm lignan tự nhiên dạng aryltetralin [3]. Hoạt chất này ngăn cản quá trình lắp ráp của thoi vi ống tế bào bằng cách gắn cạnh tranh vào vị trí liên kết colchicine [3].

Khi cấu trúc vi ống bị phá hủy, chu kỳ tế bào ngừng trệ tại pha G2/M, khiến tế bào không thể phân chia và đi vào quá trình chết theo chương trình [3]. Tác động này giúp ức chế mạnh các tế bào ung thư phát triển nhanh [1].

Tuy nhiên, cơ chế ức chế vi ống và kích hoạt stress oxy hóa của podophyllotoxin không phân biệt tế bào ung thư và tế bào lành [3]. Khi vào cơ thể, hoạt chất gây rối loạn điện thế màng, sinh gốc oxy hóa tự do (ROS) và gây hại tế bào khỏe mạnh [3].

Tiềm năng ức chế khối u qua các thử nghiệm

Nghiên cứu năm 2013 ứng dụng sắc ký ngược dòng để phân lập bốn lignan chính từ Dysosma versipellis, gồm 4'-demethylpodophyllotoxin, alpha-peltatin, podophyllotoxin và beta-peltatin [1]. Các cấu trúc hóa học được xác thực chuẩn xác bằng quang phổ khối và cộng hưởng từ hạt nhân [1].

Thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy tất cả bốn thành phần này đều thể hiện hoạt tính kháng ung thư rất mạnh đối với dòng tế bào ung thư gan người HepG2 [1]. Podophyllotoxin đã được dùng làm thuốc chống ung thư trên lâm sàng từ những năm 1950 [4].

Dù có tiềm năng kháng u rõ rệt, ứng dụng lâm sàng của podophyllotoxin bị hạn chế nghiêm trọng do độc tính quá cao đối với các cơ quan nội tạng [5], [4]. Bằng chứng kháng u này mới dừng ở mức tế bào in vitro, chưa phải căn cứ để dùng thảo dược thô tự trị bệnh [1].

Độc tính trên thận và cơ chế gây tổn thương

Podophyllotoxin gây độc tính nghiêm trọng trên thận, cản trở việc ứng dụng trên người [5]. Một nghiên cứu năm 2023 áp dụng mô hình Chuỗi Bằng chứng Độc học (TEC) trên chuột cống trắng để đánh giá cơ chế hủy hoại thận của hoạt chất này [5].

Kết quả mô bệnh học và hóa sinh huyết thanh cho thấy podophyllotoxin gây tổn thương trực tiếp các ống thận [5]. Độc chất gây rối loạn các con đường chuyển hóa lipid thiết yếu, đặc biệt là chuyển hóa glycerophospholipid và sphingolipid [5].

Về mặt phân tử, podophyllotoxin ức chế quá trình tự thực (autophagy) của tế bào thận thông qua việc điều hòa trục PI3K/Akt/mTOR và Nrf2/HO1 [5]. Đồng thời, nó kích hoạt stress oxy hóa mạnh mẽ trong cơ thể, dẫn đến tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng lọc của thận [5].

Nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng

Gan là cơ quan chuyển hóa chính và cũng là đích nhắm độc tính hàng đầu của podophyllotoxin [5], [4]. Nghiên cứu năm 2024 khảo sát chuột cống Sprague-Dawley được cho dùng podophyllotoxin liều 20 mg/kg mỗi ngày trong 4 ngày liên tiếp [4].

Kết quả cho thấy sự gia tăng rõ rệt các chỉ số tổn thương gan trong huyết thanh gồm men gan AST, ALT, axit mật toàn phần (TBA), protein toàn phần (TP) và albumin (ALB) [4]. Trên mô hình tế bào gan người THLE-2, podophyllotoxin gây độc tế bào rõ rệt [4].

Cơ chế gây độc gan được xác định qua phân tích phosphoproteomics liên quan đến trục C5a/C5aR/ROS/NLRP3 và trục cGMP/PKG/mTOR [4]. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm và stress oxy hóa phá hủy nhu mô gan [4].

Tác động tiêu cực lên tim mạch và phổi

Độc tính tim mạch cấp tính của podophyllotoxin cũng được ghi nhận chi tiết qua các nghiên cứu năm 2024 và 2025 [6], [7]. Khi chuột cống dùng liều cấp 120 mg/kg, trong vòng 24 giờ đã xuất hiện triệu chứng chảy máu cam, giảm vận động, tư thế gù lưng và tổn thương cơ tim [7]. Tổn thương đi kèm tăng men tim và xáo trộn con đường chuyển hóa axit arachidonic [7].

Nghiên cứu năm 2025 xác nhận độc tính tim qua sự gia tăng men AST, chỉ số lipid cholesterol toàn phần (TC), LDL-C, cùng sự sụt giảm triglycerid và HDL-C [6]. Podophyllotoxin tác động lên trục Akt1/Srebp-1c, gây stress oxy hóa và làm chết tế bào cơ tim [6]. Chuột bị sụt cân, lông xơ xác giòn rụng, chảy máu mũi và tiêu chảy [6].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2025 còn chỉ ra podophyllotoxin gây độc tính trên phổi thông qua trục ruột - phổi [8]. Hoạt chất làm tăng protein, albumin, phosphatase kiềm và LDH trong dịch rửa phế nang, đồng thời làm tăng mạnh các yếu tố gây viêm IL-18, TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta trong mô phổi [8]. Thuốc làm biến đổi hệ vi sinh đường ruột và phổi, gia tăng các vi khuẩn như Akkermansia, Escherichia-Shigella và Bacteroides [8].

Vai trò giảm độc của hợp chất flavonoid

Điểm thú vị là trong tự nhiên, cây bát giác liên còn chứa các flavonoid cùng tồn tại [3]. Nghiên cứu năm 2013 trên tế bào Vero và chuột nhắt Swiss đã kiểm tra tác động bảo vệ của quercetin và kaempferol trước độc tính của podophyllotoxin [3].

Trên tế bào, hai flavonoid này giúp phục hồi vi ống, giảm tích tụ gốc ROS, giảm thay đổi điện thế màng và giảm sự kìm hãm ở pha G2/M [3]. Trên chuột, nhóm dùng phối hợp podophyllotoxin cùng flavonoid có tỷ lệ sống sót cao hơn rõ rệt và tổn thương gan, thận nhẹ hơn nhiều so với nhóm chỉ dùng podophyllotoxin [3].

Các chỉ số men gan, ure, creatinin và malondialdehyde huyết tương đều giảm ở nhóm có flavonoid [3]. Cơ chế bảo vệ là do hoạt tính chống oxy hóa và sự gắn cạnh tranh của flavonoid vào vị trí colchicine trên tubulin [3]. Dù vậy, tỷ lệ tự nhiên trong cây thô không đủ để tự bảo đảm an toàn khi con người uống phải [3], [2].

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

Bệnh nhân mắc các bệnh lý nền về gan và thận tuyệt đối không được tiếp xúc hay uống các chế phẩm thô từ bát giác liên vì độc tính đào thải rất lớn [5], [4].

Người có tiền sử bệnh tim mạch, rối loạn lipid máu cần tránh xa thảo dược này do rủi ro gây tổn thương cơ tim và loạn lipid cấp [6], [7]. Người mắc bệnh đường hô hấp hoặc bệnh viêm ruột cũng đối mặt với nguy cơ viêm phổi và mất cân bằng vi sinh trầm trọng [8].

Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em thuộc nhóm chống chỉ định tuyệt đối vì độc tính ức chế phân chia tế bào mạnh mẽ có thể gây quái thai hoặc tử vong [3]. Người bệnh ung thư không được tự ý dùng nước sắc bát giác liên thay thế phác đồ y khoa.

Áp dụng thực tế an toàn với podophyllotoxin

Trong y học hiện đại, podophyllotoxin chỉ được phê duyệt an toàn ở dạng thuốc bôi ngoài da với nồng độ thấp được kiểm soát nghiêm ngặt để điều trị condyloma accuminata (sùi mào gà) [1]. Không có bất kỳ chỉ định uống trực tiếp dược liệu thô nào được công nhận an toàn [5].

Người dân không tự ý thu hái bát giác liên trên rừng hoặc mua rễ củ không rõ nguồn gốc về ngâm rượu, sắc nước uống. Hàm lượng lignan dao động từ 2% đến 7% có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính chỉ sau một liều dùng [7], [2].

Nếu nghi ngờ tiếp xúc hoặc xuất hiện triệu chứng ngộ độc như tiêu chảy, chảy máu cam, mệt mỏi li bì sau khi dùng thảo dược, cần lập tức đến cơ sở y tế để cấp cứu giải độc [6], [7]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ phương thuốc dân gian nào.

Podophyllotoxin trong bát giác liên mang tiềm năng dược lý độc đáo nhưng đi kèm độc tính tế bào diện rộng trên gan, thận, tim và phổi [5], [6], [4], [8]. Việc sử dụng thảo dược thô chứa hoạt chất này tiềm ẩn rủi ro tử vong do cửa sổ điều trị cực hẹp [7]. Tiếp cận khoa học, tuân thủ hướng dẫn y tế và tuyệt đối không tự ý uống là cách duy nhất để bảo vệ sức khỏe.