Đau dạ dày có nên uống xuyên tâm liên dạng sắc?

Nhiều người có thói quen hễ viêm họng, cảm cúm hay ốm sốt là nghĩ ngay đến việc hái lá hoặc mua xuyên tâm liên khô về sắc lấy nước uống đặc. Vị thuốc dân gian này từ lâu đã nổi tiếng với khả năng thanh nhiệt, giải độc và kháng viêm mạnh mẽ. Thế nhưng, không ít người đang có bệnh lý về dạ dày lại rơi vào tình cảnh trớ trêu: sau vài bát thuốc sắc đắng ngắt, cổ họng chưa kịp đỡ thì bụng đã cồn cào, buồn nôn, thậm chí những cơn ợ chua, trào ngược thực quản ập đến dữ dội.

Với câu hỏi người bị đau dạ dày có nên uống nước sắc xuyên tâm liên hay không, câu trả lời dựa trên bằng chứng y khoa hiện có là: Không nên tự ý sử dụng dạng sắc truyền thống. Nước sắc chứa nồng độ hợp chất đắng đậm đặc và mang tính hàn mạnh, rất dễ kích thích dạ dày co bóp, tăng tiết axit hoặc gây rối loạn tiêu hóa ở người vốn có niêm mạc suy yếu.

Vị đắng gắt và tính hàn ảnh hưởng thế nào đến đường tiêu hóa?

Theo y học cổ truyền, xuyên tâm liên là vị thuốc có tính đại hàn (rất lạnh) và vị cực kỳ đắng. Dân gian thường gọi loại thảo dược này là "vua của các vị đắng" bởi chỉ cần một lượng nhỏ nước sắc cũng đủ để lại cảm giác đắng ngắt kéo dài từ khoang miệng xuống tận cuống họng.

Khi đi vào cơ thể, vị đắng gắt này kích thích mạnh các thụ thể cảm nhận ở lưỡi và niêm mạc đường tiêu hóa. Đối với người khỏe mạnh, phản ứng này có thể kích thích tiết dịch nhẹ. Tuy nhiên, ở người đang có vết viêm loét dạ dày, kích thích cơ học và hóa học trực tiếp từ nước sắc quá đặc có thể kích hoạt các phản ứng co thắt bất thường ở vùng thượng vị.

Thêm vào đó, đặc tính hàn lạnh theo quan niệm đông y và tính kích ứng tại chỗ của các hoạt chất đậm đặc dễ làm chậm quá trình tháo rỗng của dạ dày ở người có tỳ vị hư nhược. Khi thức ăn và dịch tiêu hóa bị ứ trệ, áp lực bên trong lòng dạ dày tăng lên, dễ đẩy dịch vị có tính axit trào ngược lên thực quản, gây cảm giác nóng rát ngực, buồn nôn và cồn cào dữ dội.

Tỷ lệ gặp phản ứng phụ ở đường tiêu hóa theo tổng quan y khoa

Nghi ngờ về việc xuyên tâm liên gây hại cho dạ dày không chỉ đến từ kinh nghiệm dân gian mà đã được ghi nhận rõ nét qua các phân tích lâm sàng. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã đánh giá tính an toàn của xuyên tâm liên đơn trị liệu đường uống trên các bệnh nhân viêm đường hô hấp trên, tiêu chảy không nhiễm trùng và bệnh tự miễn ^[1].

Dữ liệu được thu thập từ 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) và 3 nghiên cứu theo dõi chuyên sâu tính đến tháng 8/2018 ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy, biến cố bất lợi nghiêm trọng rất hiếm gặp với tỷ lệ gộp từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên là 0,02 trên 1.000 bệnh nhân ^[1].

Tuy nhiên, tỷ lệ gặp các biến cố bất lợi không nghiêm trọng lại rất phổ biến, với tỷ lệ gộp từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lên tới 102,6 trên 1.000 bệnh nhân, và từ các nghiên cứu theo dõi chuyên sâu là 34,2 trên 1.000 người ^[1]. Đáng chú ý nhất, nhóm tác dụng phụ không nghiêm trọng hay gặp nhất được ghi nhận lại liên quan trực tiếp đến rối loạn tiêu hóa và rối loạn da, mô dưới da ^[1]. Điều này cho thấy đường tiêu hóa là cơ quan chịu tác động ngoài ý muốn đầu tiên khi dùng xuyên tâm liên đường uống.

Nghiên cứu lâm sàng: Từ buồn nôn đến triệu chứng ợ nóng

Các thử nghiệm can thiệp trên người cho thấy rõ hơn danh sách các triệu chứng khó chịu mà dạ dày phải gánh chịu. Một tổng quan y khoa công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều nghiên cứu lâm sàng của xuyên tâm liên ^[2].

Cụ thể, một thử nghiệm trên 152 bệnh nhân viêm họng - amidan được chia thành 3 nhóm dùng liều thấp (3 g/ngày), liều cao (6 g/ngày) và paracetamol đã ghi nhận các tác dụng phụ bao gồm buồn nôn, nôn mửa và cảm giác khó chịu ở vùng bụng ^[2]. Trong một nghiên cứu gốc thực hiện năm 1991 trên 152 bệnh nhân trưởng thành tương tự, tỷ lệ gặp tác dụng phụ nhẹ và tự hồi phục này chiếm khoảng 20% ở mỗi nhóm ^[3].

Không chỉ vậy, khi đánh giá các chế phẩm thương mại, tổng quan năm 2022 ghi nhận sản phẩm mang tên Paractin gây ra tác dụng phụ tiêu chảy, buồn nôn và khó chịu ở dạ dày ^[2]. Đặc biệt, trong một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 trên 13 bệnh nhân có HIV và 5 người tình nguyện khỏe mạnh dùng liều tăng dần từ 5 mg/kg, 10 mg/kg đến 20 mg/kg mỗi 3 tuần, các tác dụng phụ tiêu hóa đã xuất hiện gồm tiêu chảy, buồn nôn, rối loạn vị giác và chứng ợ nóng ^[2]. Hiện tượng ợ nóng (heartburn) chính là dấu hiệu điển hình của việc trào ngược axit thực quản bị kích hoạt hoặc trầm trọng thêm trong quá trình dùng thuốc.

Nghiên cứu thực nghiệm: Hợp chất tinh khiết khác gì nước sắc thô?

Khi tìm hiểu sâu về dược lý, một số người thường nhắc đến tác dụng bảo vệ dạ dày của xuyên tâm liên. Thực tế, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột bị gây loét dạ dày bằng ethanol, aspirin hoặc thắt môn vị đã kiểm tra tác động của hoạt chất andrographolide tinh khiết chiết xuất từ lá xuyên tâm liên ^[4].

Ở liều dùng thử nghiệm 1, 3 và 5 mg/kg thể trọng trong 30 ngày trước khi gây loét, các nhà nghiên cứu xác định liều có hiệu quả là 3 mg/kg, giúp giảm đáng kể điểm số tổn thương vết loét, làm tăng độ pH và giảm độ axit chuẩn độ của dịch vị ở chuột ^[4]. Hoạt chất này cũng làm giảm hoạt tính của enzyme H+-K+ ATPase (bơm proton tiết axit) và myeloperoxidase bị tăng cao trong mô dạ dày tổn thương, đồng thời duy trì nồng độ chất chống oxy hóa và chất nhầy mucin bảo vệ niêm mạc ^[4].

Tuy nhiên, cần phân biệt rất rạch ròi giữa hoạt chất andrographolide tinh khiết được phân liều chuẩn xác trong phòng thí nghiệm trên động vật với một bát nước sắc xuyên tâm liên thô tại nhà. Nước sắc tự đun chứa hỗn hợp thô của hàng trăm hợp chất tan trong nước, đi kèm nồng độ chất đắng rất cao và độ lạnh theo dược tính. Trong khi hoạt chất tinh khiết dạng uống bào chế có thể hỗ trợ chống viêm niêm mạc ở mô hình động vật, thì dịch sắc thô đậm đặc khi tiếp xúc trực tiếp lại gây kích ứng cơ học, kích thích dạ dày co bóp tống đẩy và dễ gây trào ngược ở người thật [1, 7]. Chưa kể, nghiên cứu bảo vệ dạ dày nói trên mới chỉ dừng lại ở loài chuột và chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng khẳng định khả năng điều trị loét dạ dày bằng nước sắc trên người ^[4].

Nguy cơ dị ứng và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Cây cỏ thiên nhiên sắc uống thì hoàn toàn lành tính, đau dạ dày uống vào chỉ đắng miệng chứ không hại gì". Dữ liệu thực tế cho thấy thảo mộc tự nhiên vẫn tiềm ẩn phản ứng mẫn cảm và kích ứng không thua kém thuốc hóa dược.

Một nghiên cứu năm 2014 dựa trên cơ sở dữ liệu cảnh giác dược Thái Lan (HPVC) từ năm 2001 đến năm 2012 đã ghi nhận 248 báo cáo ca bệnh về biến cố bất lợi liên quan đến sản phẩm chứa xuyên tâm liên ^[5]. Trong đó, có 106 ca xác định xuyên tâm liên là nguyên nhân nghi ngờ duy nhất gây phản ứng quá mẫn ^[5]. Phần lớn ca bệnh (89%) thu thập từ hệ thống báo cáo tự phát, và 88% số người không có tiền sử dị ứng thuốc trước đó ^[5]. Trong số này, có 18 trường hợp nghiêm trọng phải nhập viện, bao gồm 13 ca sốc phản vệ nguy kịch ^[5].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và tế bào năm 2015 cũng chứng minh các phân đoạn chiết xuất cồn, ethyl acetate, n-butanol và các thành phần diterpene lactone của xuyên tâm liên làm tăng trọng lượng và số lượng tế bào hạch bạch huyết khoeo chân ở chuột cái BALB/c, đồng thời làm tăng nồng độ histamine và tỷ lệ thoái hạt tế bào mast P815 trong ống nghiệm ^[6]. Như vậy, nguy cơ kích ứng tiêu hóa và phản ứng quá mẫn của xuyên tâm liên là hoàn toàn có thật, không nên coi thường.

Nhiều người đau dạ dày còn lầm tưởng có thể uống xuyên tâm liên để diệt khuẩn dạ dày thay thuốc tây. Mặc dù một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2024 cho thấy chiết xuất lá xuyên tâm liên ức chế và tiêu diệt ký sinh trùng Giardia lamblia (nguyên nhân gây tiêu chảy) với giá trị IC50 là 51,26 microg/ml sau 24 giờ nuôi cấy ^[7], hay nghiên cứu năm 2006 trên chuột cho thấy dịch chiết cồn giúp giảm tổn thương niêm mạc ruột do hóa chất cyclophosphamide gây ra ^[8], nhưng hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh nước sắc thảo dược này an toàn hoặc chữa lành được bệnh viêm loét dạ dày hay trào ngược ở người.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng xuyên tâm liên?

Dựa trên các dữ liệu về tác dụng phụ và đặc tính dược lý, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên dùng nước sắc xuyên tâm liên hoặc cần hết sức cẩn trọng:

• Người đang viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển: Niêm mạc dạ dày đang bị trợt loét, sưng đỏ rất nhạy cảm với vị đắng đậm đặc và tính kích ứng của dịch sắc, dễ dẫn đến cơn đau quặn thượng vị dữ dội [1, 7].
• Người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Nguy cơ buồn nôn, nôn và ợ nóng đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng có thể khiến cơ thắt thực quản dưới giãn mở, làm axit trào ngược làm tổn thương niêm mạc thực quản nặng nề hơn ^[2].
• Người có cơ địa dị ứng: Dược liệu này có nguy cơ gây phát ban, ngứa, mề đay, thậm chí phản vệ nguy hiểm tính mạng [2, 6].
• Người có tỳ vị hư hàn, tiêu hóa kém: Những người hay lạnh bụng, chậm tiêu, đại tiện lỏng nát khi uống nước sắc mang tính hàn lạnh sẽ dễ bị tiêu chảy, đau quặn bụng [1, 7].

Lời khuyên áp dụng an toàn và kết luận

Nếu bạn đang gặp các vấn đề về dạ dày hoặc trào ngược thực quản nhưng lại cần điều trị các bệnh viêm nhiễm hô hấp, giải pháp tốt nhất là thông báo cho bác sĩ để chọn lựa các nhóm thuốc khác thân thiện hơn với niêm mạc tiêu hóa. Tuyệt đối không tự ý ngắt lá xuyên tâm liên đun sắc uống đặc theo kinh nghiệm truyền miệng.

Trong trường hợp được thầy thuốc chỉ định sử dụng xuyên tâm liên cho bệnh lý đường hô hấp, người có tiền sử đau dạ dày nên ưu tiên dùng các dạng bào chế hiện đại như viên nang, viên nén bao phim thay vì nước sắc truyền thống để giảm thiểu sự tiếp xúc kích ứng trực tiếp của vị đắng lên thực quản và dạ dày. Thời điểm dùng thuốc nên là sau khi ăn no khoảng 30 phút, không bao giờ được uống thuốc lúc bụng đói cồn cào. Luôn uống kèm nhiều nước ấm và dừng ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu cồn cào, nóng rát xương ức, buồn nôn hoặc nổi mẩn ngứa trên da [1, 6, 7].

Tóm lại, xuyên tâm liên là một cây thuốc quý trong điều trị các bệnh lý nhiễm khuẩn đường hô hấp, nhưng nước sắc của nó lại là "khắc tinh" với những ai có dạ dày nhạy cảm. Việc hiểu rõ cơ chế kích ứng, tính hàn và vị đắng của thảo dược sẽ giúp người bệnh thận trọng hơn, tránh biến một bài thuốc trị cảm cúm thông thường thành nguyên nhân châm ngòi cho một đợt đau dạ dày cấp tính.