Cơn sốt dầu hạt dền đuôi chồn và lời đồn thổi

Nhiều người tiêu dùng gần đây tìm kiếm dầu hạt dền đuôi chồn (Amaranthus caudatus) như một loại "thần dược" bảo vệ tim mạch và ngăn ngừa xơ vữa động mạch. Các bài viết quảng cáo thường ca ngợi hàm lượng squalene dồi dào trong loại hạt này, biến nó thành giải pháp cứu cánh giúp thanh lọc mỡ máu tức thì.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy cần có cái nhìn tỉnh táo và khách quan hơn. Dầu hạt dền đuôi chồn đúng là chứa lượng squalene vượt trội so với nhiều thực vật khác, nhưng các bằng chứng về công dụng tim mạch hiện mới dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm (in vitro) về khả năng chống oxy hóa, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người xác nhận việc dùng dầu hạt dền đuôi chồn giúp chữa bệnh tim mạch.

Squalene là gì và cơ chế chống oxy hóa ra sao?

Squalene là một hợp chất hữu cơ tự nhiên, từng được biết đến nhiều nhất trong dầu gan cá mập và hiện diện trong một số loại dầu thực vật [1]. Trong cơ thể sống và thực vật, squalene đóng vai trò là tiền chất sinh học để tổng hợp sterol cùng nhiều hợp chất thiết yếu khác.

Về cơ chế tác động, squalene tham gia vào quá trình dọn dẹp các gốc tự do thông qua cấu trúc hóa học đa liên kết chưa bão hòa. Khi kiểm tra trong ống nghiệm, squalene có mối liên hệ mật thiết với khả năng bắt giữ gốc tự do (đo bằng phép thử DPPH) [2]. Nhờ đó, chất này được kỳ vọng hạn chế quá trình oxy hóa lipid – một trong các yếu tố liên quan đến tổn thương thành mạch – dù điều này chưa đồng nghĩa với việc uống dầu dền sẽ đảo ngược bệnh lý tim mạch trên người.

Nồng độ squalene thực tế trong hạt dền đuôi chồn

Trong thế giới thực vật, dền đuôi chồn thực sự là nguồn cung cấp squalene vô cùng ấn tượng. Một đánh giá tổng hợp ghi nhận nồng độ squalene trong dầu dền đuôi chồn dao động từ 10,4 đến 73,0 g/kg dầu, và mức tích lũy trong hạt đạt khoảng 4,16 g squalene/kg hạt [1]. Lượng chất béo trung bình ở hạt dền nói chung rơi vào khoảng 5,0%, biến đổi từ 1,9% đến 8,7% tùy giống [3].

Nhiều loại dầu thực vật quen thuộc có hàm lượng squalene thấp hơn rất nhiều [1]. Chẳng hạn, dầu ô liu chứa 564 mg/100 g (tương đương 1,7-4,6 g/kg tại châu Âu), dầu đậu nành chứa 9,9 mg/100 g (0,03-0,2 g/kg), dầu ngô chứa 27,4 mg/100 g (0,1-0,17 g/kg), dầu hạt nho có 14,1 mg/100 g, dầu hướng dương chỉ có 0-0,19 g/kg và dầu hạt phỉ chứa khoảng 27,9 mg/100 g [1]. So với các nguồn này, dầu dền vượt trội rõ rệt về nồng độ squalene [1].

Hàm lượng squalene trong hạt cũng cao hơn rất nhiều so với phần lá [3]. Nghiên cứu kiểm tra lá khô của 45 kiểu gen dền cho thấy lượng chất béo chỉ đạt 1,63% và tỷ lệ squalene trong lipid lá chỉ trung bình 0,26% (dao động từ dạng vết đến 0,77%) [3]. Các báo cáo khác cũng ghi nhận mức squalene ở hạt đạt khoảng 4,16 mg/g hạt, cao hơn mức 2,60 mg/g ở lá trưởng thành [4].

Bằng chứng khoa học: Phòng thí nghiệm nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã so sánh hai giống hạt dền đuôi chồn gồm Oscar blanco và Victor red [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng squalene khác biệt rất lớn giữa hai giống, đạt 2,2% ở giống Oscar blanco và lên tới 7,5% ở giống Victor red [5]. Tuy nhiên, hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm giữa hai giống lại không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê, với giá trị IC50 của chiết xuất ethyl acetate lần lượt là 0,50 mg/ml và 0,62 mg/ml [5]. Về khả năng ức chế men alpha-amylase ở nồng độ 25 microg/ml (chỉ số liên quan chuyển hóa đường), chiết xuất methanolic của Oscar blanco đạt 50,5%, cao hơn mức 28% của Victor red [5].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2021 đã đánh giá các dung môi chiết xuất dầu dền đuôi chồn khác nhau [2]. Kết quả ghi nhận dầu dền chứa khoảng 75% axit béo không bão hòa và nồng độ squalene đạt khoảng 4 g/100 g dầu [2]. Khi dùng dung môi ethanol, lượng squalene thu được cao nhất là 42.519,13 mg/kg dầu, cùng với tocopherol là 1351,26 mg/kg và polyphenol là 211,28 mg/kg [2]. Khi phân tích hoạt tính chống oxy hóa bằng các phép thử DPPH, ABTS và FRAP, squalene tương quan thuận với khả năng dập tắt gốc tự do DPPH, trong khi phytosterol và tocopherol lần lượt tương quan với khả năng thử nghiệm ABTS và khử sắt (FRAP) [2].

Năm 2022, nghiên cứu về các quần thể hạt dền đuôi chồn cho thấy squalene trong hạt thô dao động từ 3,23% đến 7,66% (tối đa đạt 7,66%) [6]. Khi áp dụng phương pháp nổ bỏng (popping) bằng nhiệt, hàm lượng squalene tăng lên mức 3,38% đến 8,12% (tối đa đạt 8,13%) [6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự đa dạng sinh học về khối lượng 1.000 hạt (0,61-1,13 g), protein (11,50-19,80%), tổng phenol (4,36-7,82 microgam GAE/mg) và flavonoid (0,70-2,32 mg QE/g trọng lượng khô) [6]. Hạt chứa nhiều axit amin như lysine (4,96-5,90%), arginine (8,48-8,80%), leucine (5,20-6,70%), glycine (6,60-8,20%) [6].

Các nghiên cứu công nghệ cũng tìm cách chiết xuất squalene, lectin và triterpenoid từ hạt dền đuôi chồn trong cùng một quy trình công nghệ nhằm ứng dụng cho y dược và vắc xin [7][6]. Ngoài ra, nghiên cứu trên hạt dền đuôi chồn hoang dã tại Ecuador cho thấy việc chiết xuất bằng chất lỏng siêu tới hạn ở áp suất 400 atm mang lại hiệu suất tách chiết tocopherol và dầu tối ưu [8].

Tất cả các nghiên cứu kể trên đều là nghiên cứu hóa học, chiết xuất và thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [5][7][6][1][2][8]. Giới hạn lớn nhất là hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân tim mạch.

Hiểu lầm thường gặp: Dầu hạt dền có chữa được bệnh tim?

Nhiều người nhầm lẫn giữa "chất chống oxy hóa trong ống nghiệm" và "thuốc trị bệnh tim mạch". Việc squalene thể hiện khả năng quét gốc tự do trong các thử nghiệm DPPH không đồng nghĩa với việc uống dầu hạt dền sẽ làm tan mảng xơ vữa hay thay thế thuốc điều trị mỡ máu [2].

Một số quảng cáo còn khẳng định dầu dền đuôi chồn có thể điều trị dứt điểm tăng huyết áp hoặc thay thế hoàn toàn lối sống lành mạnh. Đây là sự thổi phồng thiếu căn cứ khoa học. Nghiên cứu thực tế chỉ chứng minh hạt dền là nguồn nguyên liệu giàu squalene tiềm năng cho công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và tá dược vắc xin, chứ chưa từng công nhận đây là thuốc chữa bệnh [6][1][2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của dầu hạt dền đuôi chồn tinh chế trên các nhóm đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền tim mạch mạn tính; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên hạt, chiết xuất dung môi và tế bào hồng cầu trong phòng thí nghiệm [7][2].

Người đang mắc bệnh tim mạch, huyết áp hoặc đái tháo đường đang sử dụng thuốc theo đơn tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc để chuyển sang uống dầu hạt dền. Dù hạt dền có chứa các axit béo chưa bão hòa tốt cho sức khỏe (với 22,2% axit palmitic, 29,1% axit oleic và 44,6% axit linoleic), việc nạp quá nhiều chất béo chiết xuất đậm đặc vẫn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc dư thừa năng lượng không cần thiết [3]. Bất kỳ ai có bệnh nền đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung cô đặc.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý chế biến

Hiện chưa có quy chuẩn lâm sàng về liều lượng hay thời điểm cụ thể để uống dầu dền đuôi chồn dạng thực phẩm bổ sung. Người tiêu dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải như một phần của chế độ ăn uống đa dạng hoặc chế biến món ăn thông thường, thay vì lạm dụng liều cao.

Nếu sử dụng hạt dền nguyên hạt, người nội trợ có thể rang hoặc nổ hạt dền như bỏng ngô. Phương pháp nổ hạt bằng nhiệt đã được chứng minh giúp gia tăng nồng độ squalene từ mức tối đa 7,66% ở hạt thô lên 8,13% ở hạt nổ [6]. Hạt dền sau nổ hoặc nấu chín có thể trộn cùng sữa chua, ngũ cốc hoặc salad để bổ sung thêm đạm thực vật, polyphenol và chất béo không bão hòa cho cơ thể [6][2].

Dầu hạt dền đuôi chồn là nguồn thực vật hiếm hoi sở hữu nồng độ squalene tự nhiên rất ấn tượng cùng lượng axit béo chưa bão hòa dồi dào [1][2]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ tim mạch của loại dầu này hiện dừng lại ở tiềm năng phòng thí nghiệm và không thể thay thế cho các biện pháp y khoa chuẩn mực [5][2]. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tỉnh táo, kết hợp hạt dền vào chế độ ăn cân bằng và luôn tham vấn bác sĩ điều trị khi có vấn đề về sức khỏe tim mạch.