Nhầm lẫn tai hại giữa hai loại cây cùng tên
Nhiều người Việt Nam quen gọi hạt vừng là hạt mè và dầu ép từ vừng là dầu mè. Tuy nhiên, trong tự nhiên và đời sống còn có một loài cây bụi khác cũng thường được gọi là "cây dầu mè" hay "cây cọc rào", có tên khoa học là Jatropha curcas [1, 5]. Sự trùng lặp tên gọi dân gian này dẫn đến những vụ ngộ độc đáng tiếc khi người dân tưởng rằng dầu ép từ cây mè Jatropha có thể dùng để nấu ăn.
Dầu mè ăn quen thuộc được ép từ hạt vừng (Sesamum indicum), là thực phẩm truyền thống giàu chất béo lành mạnh. Ngược lại, cây dầu mè Jatropha curcas là loài thực vật không ăn được, hạt và dầu của nó chứa độc tính cao [1, 6]. Việc hiểu rõ nguồn gốc và độc tính của từng loại là điều tối quan trọng để bảo vệ sức khỏe gia đình.
Dầu mè Jatropha tuyệt đối không phải thực phẩm
Dầu mè ăn thông thường là gia vị dinh dưỡng phổ biến trong gian bếp. Trong khi đó, cây dầu mè Jatropha (Jatropha curcas) là một loại cây bụi cao từ 2 đến 6 mét, quả dài trung bình 1,8 cm và rộng 1,2 cm [1]. Loài cây này chủ yếu được trồng để lấy hạt sản xuất dầu diesel sinh học hoặc làm xà phòng, dầu thắp đèn [1, 8].
Theo các nghiên cứu khoa học, hạt mè Jatropha chứa hàm lượng độc chất cao khiến con người không thể sử dụng làm thực phẩm [1, 6]. Bã hạt sau khi ép dầu dù rất giàu protein (khoảng 53% đến 58% protein thô) nhưng cũng không thể dùng làm thức ăn chăn nuôi nếu chưa loại bỏ triệt để độc tố [1, 5]. Do đó, người tiêu dùng không bao giờ được dùng dầu mè Jatropha để chiên xào hay nêm nếm thức ăn [1, 6].
Độc tính của phorbol ester trong cây mè Jatropha
Nguyên nhân chính khiến hạt và dầu mè Jatropha nguy hiểm là do sự hiện diện của phorbol ester (PEs), một nhóm hợp chất độc tự nhiên có khung cấu trúc tigliane [1, 3]. Các nghiên cứu phát hiện có ít nhất sáu dạng phorbol ester chính (Jatropha factors C1-C6) cùng các biến thể khác tồn tại trong hạt và dầu của loài cây này [2].
Cơ chế gây độc ở cấp độ phân tử của phorbol ester là kích hoạt quá mức gene PKC-beta II và làm tăng sinh các gene sinh ung thư, gây phản ứng viêm cấp tính, tổn thương oxy hóa và dẫn đến chết tế bào theo chương trình [1]. Một nghiên cứu năm 2017 còn nhấn mạnh rằng một loại phorbol ester trong dầu mè Jatropha (được viết tắt là DHPB) có hoạt tính thúc đẩy khối u tương tự hợp chất TPA trên da chuột thí nghiệm [3].
Các nghiên cứu khoa học chỉ ra mức độ nguy hại
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thực nghiệm để đánh giá độc tính toàn diện của hạt và dầu mè Jatropha trên người, động vật và mô hình tế bào:
Thực tế ngộ độc ở trẻ em: Một báo cáo năm 2011 từ Trung tâm Kiểm soát Chống độc Siriraj tại Thái Lan ghi nhận 10 cuộc gọi can thiệp trong vòng 40 tháng liên quan đến 75 trẻ em từ 2 đến 14 tuổi bị ngộ độc do ăn hạt mè Jatropha [4]. Việc trồng loài cây này gần khu dân cư làm tăng nguy cơ trẻ nhỏ hái ăn nhầm hạt cây [4].
Tổn thương da và mắt: Nghiên cứu công bố năm 2013 thử nghiệm tác động của dầu Jatropha và phorbol ester tinh chế trên mô biểu mô da người tái tạo (RHE) và biểu mô giác mạc người (HCE) [5]. Kết quả cho thấy phorbol ester gây phù nề nghiêm trọng, làm giảm lớp tế bào sống, gây hoại tử biểu mô và làm tăng mạnh các chất trung gian gây viêm như interleukin-1alpha và prostaglandin E2 [5].
Tác động gây độc gene: Nghiên cứu năm 2014 sử dụng tế bào đầu rễ cây xà lách (Lactuca sativa) nhận thấy dầu mè Jatropha gây độc tế bào và độc tính di truyền, làm rối loạn phân bào và xuất hiện các nhiễm sắc thể dính bất thường [6]. Thử nghiệm trên động vật thường dẫn đến tử vong nếu không kiểm soát liều lượng [6].
Suy giảm chức năng gan thận: Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar được cho ăn bột hạt Jatropha để bổ sung protein ở mức 25% và 50% trong chế độ ăn hàng ngày [7]. Kết quả ghi nhận lượng đường và protein huyết tương giảm mạnh, đồng thời nồng độ creatinine huyết tương cùng các men gan (SGPT, SGOT, phosphatase kiềm) tăng vọt, phản ánh tổn thương nội tạng nghiêm trọng [7].
Đánh giá rủi ro tiêu thụ: Một bài tổng quan công bố năm 2025 xác định liều tham chiếu cấp tính (ARfD) của phorbol ester là 139,64 microgam trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [8]. Giá trị hướng dẫn sức khỏe đối với phơi nhiễm bán mạn tính chỉ ở mức 0,0105 miligam trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể mỗi ngày [8]. Các chuyên gia khuyến nghị để có thể nghiên cứu dùng trong thực phẩm, dầu mè Jatropha phải đạt tỷ lệ khử độc lên tới 99,5% [8].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người lầm tưởng rằng dầu thực vật tự nhiên nào cũng an toàn cho cơ thể. Thực tế, dầu chiết xuất từ cây mè Jatropha được định hướng chính cho công nghiệp nhiên liệu sinh học, sản xuất sơn, mực in hoặc thuốc nhuộm chứ không phải nguồn dầu ăn [1, 8]. Việc tự ý ép hạt cây cọc rào/mè Jatropha mọc hoang để ăn thử là hành vi vô cùng mạo hiểm [2, 6].
Một hiểu lầm khác là bã hạt của loài cây này giàu đạm nên có thể tận dụng trộn trực tiếp vào thức ăn cho gia súc, gia cầm. Dù hạt mè Jatropha sau khi khử độc về ngưỡng an toàn 0,09 mg/g phorbol ester có thể chứa đến 68% protein thô, các chuyên gia cảnh báo tuyệt đối không dùng làm thức ăn dinh dưỡng nếu chưa qua quy trình loại bỏ hoàn toàn phorbol ester [5, 7].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do tò mò và dễ nhầm lẫn quả mè Jatropha với các loại quả dại ăn được khi chơi đùa gần các hàng rào [4]. Phụ huynh sống tại khu vực trồng loài cây này làm ranh rào cần hướng dẫn con em tuyệt đối không hái, cắn hoặc nuốt hạt [2, 8].
Công nhân, người lao động tại các xưởng ép dầu nhiên liệu sinh học hoặc nông hộ trồng mè Jatropha cần hết sức lưu ý khi tiếp xúc với dịch cây và dầu thô [5]. Nghiên cứu khuyến cáo người lao động bắt buộc phải trang bị găng tay và kính bảo hộ chuyên dụng khi xử lý các sản phẩm chứa phorbol ester để tránh viêm loét giác mạc và tổn thương da [5].
Phân biệt và ứng xử an toàn trong thực tế
Để tránh nhầm lẫn nguy hại, người tiêu dùng chỉ nên mua các sản phẩm dầu mè ăn có nhãn mác rõ ràng từ các nhà sản xuất thực phẩm uy tín, ghi rõ thành phần hạt vừng (Sesamum indicum). Dầu mè ăn đạt chuẩn có mùi thơm dịu đặc trưng, dùng nêm vào món canh, xào hoặc trộn gỏi để tăng hương vị.
Nếu phát hiện trong vườn nhà hoặc khu vực sinh sống có trồng cây mè Jatropha làm bờ rào chắn gia súc, không nên thu hoạch hạt để ép dầu thủ công [3]. Trong trường hợp vô tình nuốt phải hạt hoặc bị dầu mè Jatropha bắn vào mắt, da, cần rửa ngay bằng nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất để được xử lý kịp thời [2, 3].
Tên gọi dân gian "dầu mè" có thể dẫn đến sự nhầm lẫn giữa dầu hạt vừng bổ dưỡng và dầu cây mè Jatropha chứa độc chất phorbol ester [1, 6]. Người dân cần nắm rõ ranh giới giữa dầu thực phẩm và dầu công nghiệp để bảo đảm an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình.
