Dây bình bát hạ đường huyết: Nghiên cứu nói gì về lời đồn?

Nhiều người truyền tai nhau dây bình bát nấu canh hay sắc nước uống thay trà giúp trị dứt điểm tiểu đường. Thói quen này phổ biến ở các vùng quê, nơi thảo dược mọc hoang rậm rạp bên bờ rào. Nhiều người bệnh đã tự ý giảm thuốc tây để uống nước thảo dược mỗi ngày vì tin vào lời đồn.

Thực tế, dây bình bát chưa từng được chứng minh chữa khỏi tiểu đường trên người. Các dữ liệu khoa học hiện nay dừng ở mức thử nghiệm mô hình trong phòng thí nghiệm và trên động vật, hoàn toàn vắng bóng thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn.

Lời đồn dân gian và góc nhìn khoa học

Dây bình bát (thuộc họ Bầu bí Cucurbitaceae) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị chứng tiêu khát ^[1]. Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng dùng dây bình bát thường xuyên sẽ ổn định đường huyết mà không cần dùng thuốc điều trị. Y học cổ truyền nhiều nơi trên thế giới cũng ghi nhận việc sử dụng loài cây này như một nguồn hỗ trợ sức khỏe ^[1].

Dù vậy, kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với bằng chứng y khoa hiện đại. Trong nghiên cứu dược lý, một loại cây muốn được công nhận hiệu quả hạ đường huyết phải trải qua các bước kiểm nghiệm khắt khe: từ thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), đến thử nghiệm trên động vật sống (in vivo), và cuối cùng là các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người. Với dây bình bát, con đường khoa học này mới chỉ ở những bước khởi đầu ^[2].

Cơ chế tác động được phát hiện trong phòng thí nghiệm

Để làm rõ tác dụng sinh học của cây, nghiên cứu năm 2014 công bố trên tạp chí khoa học đã khảo sát chiết xuất methanol của toàn cây bình bát khô (Mukia maderaspatana) đối với quá trình chuyển hóa đường ^[1]. Cơ chế được nhóm tác giả tập trung tìm hiểu gồm hai con đường chính: ức chế tân tạo đường (gluconeogenesis) tại gan và kích thích thu nhận glucose tại cơ ^[1].

Gan là cơ quan giữ vai trò then chốt trong việc sản xuất và phóng thích đường vào máu. Ở người mắc đái tháo đường, con đường tân tạo đường từ các tiền chất như pyruvate thường bị kích thích quá mức, dẫn đến tăng đường huyết lúc đói. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất bình bát chứa nhiều hợp chất nhóm phenolics, vốn là những chất chống oxy hóa tự nhiên có hoạt tính sinh học đáng chú ý ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phân tích tác động của các hợp chất phenolics đơn lẻ có liên quan như quercetin và phloroglucinol ^[1]. Việc tìm hiểu cơ chế ở cấp độ phân tử và tế bào giúp các nhà khoa học biết được liệu thảo dược này tác động trực tiếp lên tế bào hay phụ thuộc vào sự hiện diện của hormone insulin ^[1].

Thử nghiệm trên mô chuột: Kết quả cụ thể nói lên điều gì?

Nghiên cứu thực nghiệm tiến hành trên các lát gan chuột cắt mỏng và mô cơ hoành chuột cô lập đã ghi nhận những số liệu rất cụ thể về khả năng chuyển hóa đường ^[1]. Trong điều kiện thí nghiệm, quá trình tổng hợp glucose từ pyruvate diễn ra ở mức 1,2 mg/g/giờ và bị ức chế hoàn toàn bởi insulin liều 1 U/ml ^[1].

Khi đưa các hoạt chất đơn lẻ vào thử nghiệm, quercetin ở nồng độ 0,25 mg/ml và 0,5 mg/ml đã ức chế sinh đường lần lượt là 65% (còn 0,42 mg/g/giờ) và 89% (còn 0,13 mg/g/giờ) ^[1]. Việc bổ sung thêm insulin vào môi trường chứa quercetin không làm tăng thêm mức độ ức chế này ^[1]. Trong khi đó, hợp chất phloroglucinol thể hiện khả năng ức chế 100% quá trình tạo glucose dù có hay không có mặt của insulin ^[1].

Đối với dịch chiết toàn phần cây bình bát (Mukia maderaspatana), kết quả lại cho thấy tính chất phức tạp hơn nhiều ^[1]:

• Ở nồng độ 0,25 mg/ml, dịch chiết bình bát ức chế quá trình tân tạo đường 45% (sản sinh 0,65 mg/g/giờ); khi kết hợp cùng insulin, mức ức chế tăng lên 50% (còn 0,59 mg/g/giờ) ^[1].
• Tuy nhiên, khi tăng nồng độ lên 0,5 mg/ml mà không có insulin, dịch chiết lại kích thích quá trình sinh đường tăng 1,2 lần ^[1]. Chỉ khi bổ sung insulin vào môi trường này, mức ức chế sinh đường mới đạt tới 89% (giảm xuống 0,13 mg/g/giờ) ^[1].
• Về khả năng thu nhận glucose trên mô cơ hoành chuột cô lập (thử nghiệm ở mức 50 và 100 microg/ml), bản thân dịch chiết bình bát khi dùng đơn độc không có tác dụng thúc đẩy thu nạp đường ^[1]. Dù vậy, nó lại hiệp đồng và tăng cường tác động thu nhận đường của insulin, đạt mức 152,82 ± 13,30 mg/dl/g/30 phút so với nhóm đối chứng chỉ dùng insulin là 112,41 ± 9,14 mg/dl/g/30 phút (p < 0,05) ^[1].

Khoảng cách lớn từ ống nghiệm đến cơ thể người

Mặc dù các số liệu trong ống nghiệm mở ra triển vọng khoa học cho việc ứng dụng cây bình bát như một sản phẩm dinh dưỡng hỗ trợ hạ đường huyết, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu ^[1]. Dữ liệu hiện tại chỉ dừng lại trên mô hình mô cô lập của động vật ^[1]. Các phản ứng diễn ra trên lát gan hay mô cơ chuột trong đĩa thí nghiệm không thể phản ánh trọn vẹn sự chuyển hóa phức tạp trong cơ thể con người.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 về các loài thảo dược điều trị tiểu đường tại Sri Lanka đã chỉ rõ: đối với loài Mukia maderaspatana, bằng chứng khoa học duy nhất hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sinh học in vitro trong ống nghiệm ^[2]. Các hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho tác dụng của loài cây này vẫn chưa được phân lập đầy đủ ^[2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận loài bình bát dây Coccinia grandis thuộc nhóm thảo dược đã có một số bằng chứng trên cơ thể sống (in vivo) ^[2]. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu hóa thực vật, thử nghiệm trên động vật sống, đánh giá độc tính và đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định chính xác hiệu quả cũng như độ an toàn ^[2]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào trên người mắc đái tháo đường được công bố đối với loài thảo dược này ^[2].

Hiểu lầm nguy hiểm: Uống thảo dược để bỏ thuốc tây

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh tiểu đường là tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính và có thể thay thế thuốc hạ đường huyết bác sĩ kê. Việc tự ý dừng thuốc tây để chuyển sang uống nước sắc dây bình bát có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Khi thiếu thuốc điều trị đích, nồng độ glucose trong máu sẽ tăng vọt âm thầm, thúc đẩy nhanh các biến chứng nguy hiểm ở mắt, tim mạch, thận và hệ thần kinh.

Hơn nữa, kết quả thí nghiệm cho thấy ở liều 0,5 mg/ml khi không có insulin, chiết xuất bình bát thậm chí còn làm tăng sinh đường 1,2 lần ^[1]. Điều này cảnh báo rằng việc tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược không rõ hàm lượng, không được chuẩn hóa có thể dẫn tới những tác động ngược chiều ngoài ý muốn. Thảo dược tự nhiên cũng chứa hỗn hợp hàng trăm chất khác nhau chưa được tinh chế, tiềm ẩn nguy cơ tích lũy độc tố hoặc gây hại cho gan và thận nếu dùng dài ngày ^[2].

Một hiểu lầm khác là dùng càng nhiều càng tốt. Nhiều người nấu nước dây bình bát thật đặc để uống thay nước lọc cả ngày. Việc dung nạp một lượng lớn các hợp chất chưa rõ dược động học có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị người bệnh đang sử dụng.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận dây bình bát?

Những người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin phải hết sức cẩn trọng. Do chiết xuất bình bát có khả năng tăng cường tác dụng của insulin trong thử nghiệm mô hình, việc tự ý kết hợp có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức (tụt đường huyết) nếu không được theo dõi chặt chẽ ^[1]. Tụt đường huyết cấp tính là tình trạng y khoa nguy hiểm, có thể gây hoa mắt, vã mồ hôi, co giật và hôn mê.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên dùng dây bình bát để trị bệnh. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn, liều lượng thích hợp cũng như độc tính của loại thảo dược này trên phụ nữ có thai và trẻ nhỏ ^[2].

Những người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận mạn tính cũng cần tránh tự ý uống nước sắc thảo dược đặc. Gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các hoạt chất; việc đưa vào cơ thể lượng lớn chất chiết chưa được kiểm chứng độc tính có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa ^[2].

Áp dụng thực tế: Sử dụng an toàn và chừng mực

Nếu bạn yêu thích dây bình bát, cách an toàn và hợp lý nhất là sử dụng như một loại rau xanh bình thường trong bữa ăn gia đình. Đọt non và lá bình bát có thể dùng nấu canh tôm, canh thịt nạc, đóng vai trò cung cấp chất xơ và vi chất như các loại rau ăn lá khác.

Không nên phơi khô sắc uống đặc với mục đích chữa bệnh hay xem đây là phương pháp trị liệu thay thế thuốc tây. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi phác đồ, không giảm liều hay bỏ thuốc điều trị tiểu đường do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Mọi điều chỉnh trong chế độ ăn uống của người bệnh đái tháo đường cần được tham vấn trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Người bệnh cần duy trì thói quen đo đường huyết định kỳ tại nhà để nắm bắt sự biến động của chỉ số đường huyết khi có thay đổi trong thực đơn.

Dây bình bát là loại rau dân dã quen thuộc, nhưng tác dụng hạ đường huyết mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm trên mô chuột ^[1], ^[2]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không đánh đổi sức khỏe bản thân bằng cách tin vào lời đồn truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng ^[2]. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ phác đồ y khoa chính thống luôn là nền tảng vững chắc nhất để kiểm soát bệnh đái tháo đường an toàn.