Cao chiết dây bình bát bảo vệ gan: Bằng chứng tới đâu?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để nấu nước uống giải độc, làm mát gan sau những đợt uống rượu bia hoặc khi thấy cơ thể mệt mỏi, nóng trong. Trong đó, dây bình bát hay còn gọi là bát bát, dưa hoang vốn là vị thuốc quen thuộc trong dân gian thường được truyền tai nhau về công dụng bảo vệ lá gan.

Liệu cao chiết từ loại cây này có thực sự thần kỳ như lời đồn? Các nghiên cứu khoa học bước đầu cho thấy chiết xuất từ cây dây bình bát ghi nhận một số tác động tích cực đến men gan và tổn thương mô gan, nhưng dữ liệu hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở mô hình thực nghiệm động vật và phòng thí nghiệm, tuyệt đối chưa thể coi là thuốc chữa bệnh gan ở người.

Dây bình bát và câu chuyện bảo vệ gan trong dân gian

Dây bình bát (được ghi nhận trong các tài liệu thực vật học với các danh pháp đồng nghĩa như Melothria maderaspatana hoặc Mukia maderaspatana, thuộc họ Bầu bí Cucurbitaceae) từ lâu đã xuất hiện trong kho tàng y học cổ truyền ở nhiều quốc gia châu Á. Loại cây này thường mọc hoang, dễ tìm, được người dân tận dụng toàn cây hoặc phần thân lá trên mặt đất để làm mát, bồi bổ sức khỏe gan mật.

Chính nhờ kinh nghiệm truyền miệng xem đây là vị thuốc bổ gan hiệu quả, các nhà nghiên cứu dược liệu đã bắt đầu tiến hành các phân tích khoa học để kiểm tra xem liệu dược liệu này có chứa các hoạt chất thực sự bảo vệ tế bào gan hay không ^[1].

Dù vậy, khoảng cách giữa việc nấu nước uống theo thói quen dân dã và việc sử dụng một hoạt chất trị liệu chuẩn hóa có sự kiểm soát khoa học là rất lớn. Việc người dân tự ý thu hái, phơi khô sắc uống với kỳ vọng điều trị triệt để viêm gan hay hạ men gan nhanh chóng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận điều gì về khả năng bảo vệ gan?

Một công trình nghiên cứu được công bố năm 1988 đã tiến hành đánh giá hiệu quả của cây bình bát (Melothria maderaspatana) trong việc làm giảm rối loạn chức năng gan ^[1]. Nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình chuột cống bạch tạng bị gây độc gan cấp tính bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) ^[1].

Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã sử dụng chiết xuất dạng nước từ các bộ phận trên mặt đất của cây để cho chuột uống ^[1]. Chuột được chia nhóm để dùng dịch chiết này ở hai thời điểm: hoặc trước khi bị tiêm độc chất CCl4, hoặc sau khi độc chất đã được đưa vào cơ thể ^[1].

Kết quả cho thấy, việc xử lý bằng dịch chiết nước của cây bình bát đã làm giảm rõ rệt các biến đổi bệnh lý ở mô gan (mô bệnh học) do CCl4 gây ra ^[1]. Đồng thời, nồng độ các enzym gan trong huyết thanh chuột gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và alkaline phosphatase (ALP) cũng giảm đi đáng kể ^[1].

Các tác giả kết luận rằng kết quả này cung cấp bằng chứng hỗ trợ cho quan niệm dân gian rằng loài cây này là một dược liệu bổ gan hữu ích ^[1]. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là nghiên cứu tiến hành trên động vật nhỏ trong phòng thí nghiệm, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh ^[1].

Bằng chứng hóa thực vật và chuyển hóa liên quan

Bên cạnh tác động lên men gan thực nghiệm, các phân tích hóa học sâu hơn về loài thực vật này (Mukia maderaspatana) công bố năm 2014 cũng đã làm rõ một số đặc tính sinh học của nó ^[2]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) xác nhận dược liệu này rất giàu các hợp chất phenolic ^[2].

Nghiên cứu in vitro này phân tích dịch chiết methanol từ toàn cây khô cùng với các chất phenolic như quercetin và phloroglucinol trên lát cắt mô gan chuột và cơ hoành cô lập ^[2]. Khi đánh giá quá trình tân tạo glucose từ pyruvate (ở mức 1,2 mg/g/giờ), nồng độ dịch chiết cây ở mức 0,25 mg/ml đã ức chế quá trình sản sinh glucose ở mức 45% (xuống 0,65 mg/g/giờ), và khi kết hợp với insulin, mức ức chế đạt 50% (0,59 mg/g/giờ) ^[2].

Ở nồng độ 0,5 mg/ml, dịch chiết kích thích sản xuất glucose tăng 1,2 lần, nhưng nếu có mặt insulin thì lại bị ức chế tới 89% (xuống 0,13 mg/g/giờ) ^[2]. Đáng chú ý, dịch chiết tuy không tự thúc đẩy hấp thu glucose đơn độc nhưng lại làm tăng cường hoạt động hấp thu glucose qua trung gian insulin ở mức 152,82 ± 13,30 mg/dl/g/30 phút, cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng dùng insulin là 112,41 ± 9,14 mg/dl/g/30 phút ^[2].

Các chất phenolic tinh khiết như quercetin ở nồng độ 0,25 và 0,5 mg/ml ức chế lần lượt 65% và 89% quá trình tạo đường, còn phloroglucinol ức chế 100% việc tạo đường có hoặc không có insulin ^[2]. Nghiên cứu này củng cố thêm rằng các hợp chất chống oxy hóa phenolic trong cây bình bát đóng vai trò sinh học quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động trao đổi chất tại mô gan ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Mặc dù các dữ liệu in vitro và trên chuột cống bạch tạng đem lại những tín hiệu tích cực ban đầu, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo [1, 8]. Thực tế hiện nay cho thấy:

Toàn bộ dữ liệu về khả năng hạ men gan (ALT, AST, ALP) và cải thiện cấu trúc tế bào gan của cây bình bát mới chỉ được ghi nhận trên chuột bị gây nhiễm độc gan nhân tạo ^[1]. Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người mắc các bệnh gan phổ biến như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hay xơ gan do rượu.

Mô hình chuyển hóa của loài gặm nhấm có nhiều điểm khác biệt lớn so với sinh lý học phức tạp của con người. Hơn nữa, việc sử dụng hóa chất độc hại CCl4 để phá hủy gan động vật trong phòng thí nghiệm không phản ánh hoàn toàn cơ chế gây bệnh của virus viêm gan hay các rối loạn chuyển hóa mạn tính ở bệnh nhân ^[1]. Do đó, chưa thể khẳng định uống cao chiết dây bình bát sẽ đem lại kết quả tương đương ở người bệnh.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược trị bệnh gan

Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất là coi thảo dược tự nhiên là thuốc giải độc vạn năng, có thể xóa sạch mọi tổn hại do bia rượu hay thuốc lá gây ra. Nhiều người vẫn uống rượu vô độ rồi dùng nước sắc dây bình bát với hy vọng gan sẽ tự phục hồi nguyên vẹn.

Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý bỏ thuốc kháng virus hoặc thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng. Viêm gan virus hay các bệnh lý tự miễn nếu không được kiểm soát bằng y học hiện đại sẽ tiến triển âm thầm thành xơ gan và ung thư gan. Không có bất kỳ dữ liệu khoa học nào cho thấy cao dây bình bát có thể tiêu diệt virus viêm gan hay đảo ngược quá trình xơ hóa nghiêm trọng ^[1].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo dược "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc", dùng bao nhiêu cũng vô hại. Trên thực tế, thảo dược không rõ nguồn gốc có thể nhiễm nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc thuốc trừ sâu, vô tình tạo thêm gánh nặng lọc thải độc tố cho một lá gan vốn đã bị suy yếu.

Ai nên cẩn trọng khi tiếp cận loại dược liệu này?

Do thiếu các dữ liệu an toàn toàn diện và chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên các đối tượng nhạy cảm, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu xác định độ an toàn của chiết xuất dây bình bát đối với thai nhi hoặc sự tiết qua sữa mẹ, do đó không nên tự ý dùng.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Chức năng gan, thận và hệ tiêu hóa ở nhóm này rất nhạy cảm với các hoạt chất lạ chưa được chuẩn hóa liều lượng.
• Bệnh nhân suy gan giai đoạn nặng, xơ gan mất bù: Bất kỳ chế phẩm thảo dược nào chưa qua tinh chế kỹ lưỡng đều có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng gan.
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan: Vì dịch chiết cây có thể tương tác với cơ chế tân tạo glucose và hoạt tính của insulin, việc phối hợp không kiểm soát có thể gây xáo trộn đường huyết ^[2]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào.

Gợi ý tiếp cận và bảo vệ gan đúng cách

Cho đến khi có những thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ chứng minh liều dùng hiệu quả và độ an toàn ở người, người dân chỉ nên nhìn nhận dây bình bát như một loại thực vật tự nhiên theo kinh nghiệm truyền thống, không xem là thuốc đặc trị ^[1].

Nếu sử dụng phần lá non của cây bình bát như một loại rau ăn thanh nhiệt trong bữa cơm gia đình, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, nấu chín kỹ và chọn nguồn gốc sạch sẽ, không phun thuốc bảo vệ thực vật. Tuyệt đối không tự ý mua các loại cao chiết cô đặc không rõ thành phần, không có giấy phép kiểm định chất lượng lưu hành trên thị trường.

Để có một lá gan khỏe mạnh, giải pháp khoa học bền vững nhất vẫn là tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin ngừa viêm gan (như viêm gan B), hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia, duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, tập luyện thể dục đều đặn và kiểm tra chức năng gan định kỳ theo hướng dẫn y tế.

Tóm lại, cao chiết dây bình bát là một đối tượng nghiên cứu thảo dược giàu tiềm năng với các hợp chất phenolic và khả năng bảo vệ mô gan thực nghiệm trên động vật [1, 8]. Dù vậy, những bằng chứng này vẫn còn ở giai đoạn sơ khởi, người bệnh cần tỉnh táo tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống và thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.