Lời đồn chữa bệnh và sự thật về dây thuốc cá
Nhiều vùng nông thôn thường lưu truyền các bài thuốc dân gian truyền miệng dùng thân hoặc rễ cây để tự chữa bệnh đường ruột, trừ giun sán hoặc giảm đau nhức. Dây thuốc cá vốn là loài thực vật quen thuộc, thường được người dân đập dập rễ thả xuống nước để đánh bắt thủy sản do chứa độc tính diệt cá tự nhiên [1]. Từ công dụng này, một số người lầm tưởng rằng dược liệu nguồn gốc tự nhiên có thể đem sắc uống để trị bệnh hoặc tẩy trùng cơ thể.
Thực tế y khoa khẳng định: Dây thuốc cá tuyệt đối không được dùng theo đường uống dưới bất kỳ hình thức nào. Hoạt chất chính trong rễ loài cây này là rotenone, một chất độc thần kinh cực mạnh [2]. Việc nuốt phải rotenone có thể dẫn đến suy hô hấp, tổn thương hệ thần kinh trung ương và đe dọa tính mạng mà không có thuốc giải độc đặc hiệu [3].
Mọi suy đoán cho rằng uống nước sắc dây thuốc cá giúp thanh lọc cơ thể hay trị bệnh mạn tính là sai lầm nguy hiểm. Độc tính của rễ cây tác động đa cơ quan ngay khi hấp thu qua đường tiêu hóa [3].
Rotenone: Chất độc hủy hoại năng lượng và tế bào thần kinh
Cơ chế sinh học giải thích vì sao rotenone có sức tàn phá khủng khiếp đối với cơ thể người. Khi đi vào tế bào, rotenone gắn đặc hiệu vào phức hợp I (complex I) của chuỗi vận chuyển điện tử ty thể với ái lực rất cao khoảng 10-20 nM [4]. Tác động này làm ức chế chuỗi hô hấp tế bào và ngăn chặn dòng vận chuyển điện tử đến ubiquinone [2, 5].
Hậu quả là rò rỉ điện tử tự do kết hợp với oxy phân tử tạo ra lượng lớn các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [4]. Sự bùng nổ gốc tự do gây tổn thương oxy hóa tích lũy lên chính phức hợp I, phá hủy các protein chứa cụm sắt-lưu huỳnh, lipid màng và đại phân tử sinh học [4]. Độc tính của rotenone gây thoái hóa tế bào thần kinh chủ yếu thông qua tổn hại oxy hóa tích tụ này thay vì chỉ đơn thuần làm sụt giảm năng lượng [4].
Bên cạnh đó, rotenone còn làm rối loạn hệ thống phân hủy protein nội bào (ubiquitin-proteasome) và gây biến dạng cấu trúc vi ống của tế bào thần kinh [4]. Tế bào thần kinh bị cắt đứt nguồn sống dần thoái hóa và kích hoạt quá trình chết tế bào theo chương trình [4].
Bằng chứng y học: Ngộ độc cấp tính và tổn hại đa cơ quan
Các ghi nhận lâm sàng cho thấy rotenone đường uống gây bệnh cảnh ngộ độc cấp tính vô cùng nguy kịch. Một báo cáo y tế năm 2021 về đợt bùng phát ngộ độc hạt cây Millettia pachycarpa (loài thực vật chứa rotenone và rotenoid) tại Trùng Khánh, Trung Quốc ghi nhận độc chất tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh, hệ hô hấp và đường tiêu hóa khi nuốt phải [3]. Người bệnh rơi vào trạng thái nguy kịch, đòi hỏi các can thiệp tích cực như đặt ống nội khí quản, thở máy hỗ trợ, duy trì thăng bằng kiềm toan và ổn định dấu hiệu sinh tồn [3].
Báo cáo lâm sàng nhấn mạnh hiện chưa có bất kỳ thuốc giải độc đặc hiệu nào đối với ngộ độc rotenone [3]. Biện pháp cấp cứu chủ yếu dựa vào rửa dạ dày, dùng thuốc gây nôn để hạn chế hấp thu độc chất (ngay cả khi bệnh nhân hôn mê) và ưu tiên nhận diện, điều trị viêm phổi hít [3]. Liệu pháp lọc máu hấp phụ chưa có đủ bằng chứng về hiệu quả loại bỏ rotenone triệt để dù vẫn được cân nhắc trong điều trị [3].
Báo cáo cũng dẫn chứng nhiều trường hợp ngộ độc và tử vong nghiêm trọng do thực vật chứa rotenone tại Đài Loan, Thái Lan (do ăn hạt củ đậu Pachyrhizus erosus) và Guyane thuộc Pháp (uống cây thuộc chi Lonchocarpus để tự tử) [3]. Tại Trung Quốc, hai sự cố ngộ độc tương tự cũng xảy ra tại Quý Châu và Hồ Nam vào năm 2020 [3]. Nuốt phải các bộ phận chứa rotenone đe dọa trực tiếp mạng sống con người [3].
Nguy cơ bệnh Parkinson từ phơi nhiễm chất độc trong dây thuốc cá
Ngoài ngộ độc cấp tính, rotenone là chất kinh điển được giới khoa học sử dụng trong phòng thí nghiệm để tạo mô hình bệnh Parkinson trên động vật thực nghiệm [1]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra nguy cơ gia tăng bệnh Parkinson ở những người phơi nhiễm mạn tính với rotenone [1].
Trên mô hình động vật sống (in vivo), rotenone làm mất các tế bào thần kinh tiết dopamine ở vùng chất đen (substantia nigra) của não - dấu ấn bệnh lý cốt lõi của Parkinson ở người [1]. Độc chất kích thích sự tích tụ và vón cục của protein alpha-synuclein cùng polyubiquitin, tạo thành các thể Lewy và sợi thần kinh Lewy [4, 5]. Chuột nhiễm độc rotenone bộc lộ đầy đủ triệu chứng giống người bệnh Parkinson: run khi nghỉ, cứng đờ cơ khớp, chậm vận động, rối loạn giấc ngủ, bệnh võng mạc và suy giảm vận động đường ruột [4, 5].
Một nghiên cứu năm 2005 trên môi trường nuôi cấy tế bào trung não cho thấy: liều thấp rotenone (25-50 nM kéo dài 8 ngày) làm mất chọn lọc tế bào dopamine và tích tụ protein ubiquitin [5]. Ngược lại, liều cao cấp tính (500 nM chỉ trong 1-24 giờ) phá hủy năng lượng ATP/ADP nhanh chóng và tiêu diệt tế bào thần kinh không chọn lọc [5]. Điều này chứng minh dù tiếp xúc lượng ít hay nhiều, rotenone đều gây độc thần kinh trầm trọng [5].
Dù nghiên cứu năm 2010 trên tế bào u nguyên bào thần kinh đệm SH-SY5Y cho thấy alpha-synuclein có tác động kép phụ thuộc thời gian (tăng hoạt tính phức hợp I và giảm phù màng ty thể sau 1-2 tuần tiếp xúc liều thấp để chống stress oxy hóa), rotenone về bản chất vẫn là chất độc gây suy thoái thần kinh dai dẳng [6].
Rối loạn thần kinh ngoại biên và tổn thương hệ tiêu hóa
Tác hại của rotenone không dừng lại ở não bộ mà còn mở rộng đến hệ thần kinh ngoại biên và hệ vi sinh vật đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát trên nơ-ron giao cảm ngoại biên có nguồn gốc từ tế bào gốc vạn năng cảm ứng của người (iPSC) [2]. Khi xử lý nơ-ron bằng liều dưới ngưỡng độc của rotenone (10 microgam/lít) - mức thường được xem là an toàn và cho phép dùng trong môi trường, tế bào chưa biến dạng hình thái ngoài nhưng phân tích protein sâu phát hiện sự sụp đổ cân bằng protein (proteostasis collapse) [2]. Cụm điều hòa tự thực bào (autophagy) bị xáo trộn nghiêm trọng, làm suy giảm khả năng ứng phó stress và dẫn tới tiến triển bệnh lý thần kinh ngoại biên [2].
Nghiên cứu công bố năm 2025 trên mô hình chuột tiếp tục bóc tách tác động tiêu cực của rotenone lên đường ruột [7]. Chuột phơi nhiễm rotenone bị biến đổi rõ rệt quần thể vi sinh vật đường ruột và suy thoái con đường chuyển hóa nicotinate/nicotinamide [7]. Hàm lượng các axit béo chuỗi ngắn quan trọng gồm axit axetic và axit butyric giảm mạnh, kéo theo sự sụt giảm protein liên kết vòng bịt (tight junction protein), làm tổn hại hàng rào bảo vệ ruột [7].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức phân tử NAD+, enzyme NAMPT và protein vận chuyển SLC25A51 đều giảm sút nghiêm trọng, đồng thời bùng phát các chất trung gian gây viêm như IL-6, TNF-alpha và peptide VIP [7]. Đưa rotenone vào đường tiêu hóa gây viêm ruột, hỏng hàng rào bảo hộ đường ruột và kích hoạt tín hiệu thoái hóa thần kinh [7].
Tác hại nghiêm trọng trên phụ nữ có thai và thai nhi
Phụ nữ mang thai và thai nhi là nhóm đặc biệt tổn thương trước hóa chất độc hại này. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá độc tính phát triển trên chuột mang thai được cho uống rotenone liều 5 mg/kg thể trọng suốt thai kỳ bằng ống thông dạ dày [8]. Kết quả ghi nhận chuột sơ sinh chậm tăng trưởng thể chất, chậm phản xạ cảm giác vận động và chậm phát triển các mốc thể chất [8].
Khi đến ngày thứ 35 sau sinh (giai đoạn chuột nhỡ), nhóm chuột con có mẹ phơi nhiễm rotenone biểu hiện rõ các rối loạn lo âu và suy giảm hoạt động nhận thức [8]. Phân tích mô học phát hiện tổn thương cấu trúc thần kinh nghiêm trọng: giảm đáng kể số lượng nơ-ron dương tính với TH tại vùng chất đen và thoái hóa các tế bào Purkinje ở tiểu não [8]. Độc tính rotenone truyền từ mẹ sang con qua đường tiêu hóa để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn [8]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn nào của rotenone trên phụ nữ mang thai ở người và việc nuốt phải là điều tối kỵ [8].
Hiểu lầm thường gặp và đối tượng tuyệt đối phải tránh xa
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng "thảo mộc tự nhiên thì lành tính, rễ cây sắc uống giúp tiêu diệt ký sinh trùng đường ruột". Bản chất rotenone trong dây thuốc cá là thuốc trừ sâu, trừ cá tự nhiên có độc tính toàn thân [1, 2, 4]. Việc uống dịch chiết rễ cây tương đương với hành động tự đầu độc cơ thể bằng hóa chất bảo vệ thực vật [1, 4].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống lượng nhỏ sẽ không nguy hiểm". Nghiên cứu khoa học chỉ rõ ngay cả liều dưới ngưỡng độc (subtoxic dose 10 microgam/lít) cũng đủ làm sụp đổ cân bằng protein nội bào và gây thoái hóa thần kinh tích lũy theo thời gian [2].
Tất cả mọi người đều không được uống dây thuốc cá. Những nhóm đối tượng sau đây đối diện nguy cơ tử vong hoặc di chứng cao nhất nếu vô tình nuốt phải:
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Nguy cơ ngộ độc cấp tính, sảy thai và gây chết nơ-ron não bộ thai nhi dẫn đến dị tật nhận thức [8].
- Trẻ nhỏ: Thể trạng non nớt, hệ thần kinh chưa hoàn thiện khiến mức độ ngộ độc diễn tiến nhanh hơn nhiều lần [1, 7].
- Người mắc bệnh thoái hóa thần kinh (như Parkinson, suy giảm trí nhớ) hoặc bệnh lý đường tiêu hóa: Rotenone làm trầm trọng thêm sự phá hủy tế bào thần kinh vận động và viêm hoại tử niêm mạc ruột [4, 8].
Thận trọng khi tiếp xúc và xử trí khi gặp sự cố
Dây thuốc cá chỉ có thể được dùng làm chế phẩm diệt trừ sâu bọ trong nông nghiệp hoặc đánh bắt thủy sản theo quy chuẩn kiểm soát nghiêm ngặt [2, 4]. Ngay cả trong ứng dụng sản xuất, người dân cần tuân thủ bảo hộ lao động: đeo găng tay, khẩu trang, không để bột rễ hoặc nước ngâm dây thuốc cá dính vào mắt, vết thương hở hay hít phải bụi mịn. Cần cất giữ rễ cây khô ở nơi riêng biệt, có dán nhãn cảnh báo rõ ràng để tránh người trong gia đình (đặc biệt là người già và trẻ nhỏ) nhầm lẫn thành củ gừng, củ nghệ hay sâm củ đem đi ngâm rượu hoặc sắc uống [3].
Dây thuốc cá và hoạt chất rotenone hoàn toàn không có liều uống an toàn cho người [1, 2]. Tuyệt đối không thử nếm, không sắc thuốc uống, không ngâm rượu trị đau nhức xương khớp. Nếu nghi ngờ người thân uống nhầm nước chiết dây thuốc cá hoặc các loại hạt chứa rotenone, phải nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị hồi sức cấp cứu [3]. Hãy mang theo mẫu cây hoặc rễ cây để y bác sĩ nhanh chóng định danh độc chất, hỗ trợ thông khí, rửa dạ dày và điều trị triệu chứng kịp thời nhằm bảo toàn tính mạng [3].