Detox bằng nước ép có làm thay đổi độ pH của máu không?

Nhiều trào lưu trên mạng xã hội quảng bá phương pháp thanh lọc cơ thể (detox) bằng nước ép trái cây tươi. Nhiều người tin rằng uống nước ép rau củ quả giúp "kiềm hóa dòng máu", loại trừ độc tố và ngăn ngừa bệnh tật nguy hiểm.

Thực tế, detox bằng nước ép hoàn toàn không thể làm thay đổi độ pH trong máu người khỏe mạnh theo hướng kiềm hóa như lời đồn. Cơ thể con người sở hữu hệ thống sinh học nội môi vô cùng chặt chẽ, luôn giữ độ pH máu ổn định tuyệt đối trong khoảng an toàn sống còn. Mọi suy đoán cho rằng uống nước ép trái cây giúp đổi máu sang tính kiềm là sai lầm khoa học nghiêm trọng.

Cơ chế giữ cân bằng sinh học của cơ thể

Máu người có độ pH dao động rất hẹp quanh mức 7,35 đến 7,45. Nếu chỉ số này trôi ra khỏi ranh giới hẹp nói trên, các phản ứng enzym, cấu trúc protein và hoạt động tế bào lập tức bị đình trệ, đe dọa trực tiếp tính mạng con người. Nhằm ngăn chặn nguy cơ đó, cơ thể vận hành ba tuyến phòng thủ đệm sinh học không ngừng nghỉ gồm hệ đệm hóa học (chủ yếu là bicarbonate, phosphate, protein huyết tương), hệ hô hấp (phổi) và hệ bài tiết (thận).

Khi thức ăn hoặc đồ uống đi qua hệ tiêu hóa, dạ dày luôn tiết axit dịch vị mạnh để tiêu hóa dưỡng chất. Quá trình chuyển hóa sau đó tạo ra các sản phẩm chuyển hóa có tính axit hoặc kiềm. Dù vậy, hệ đệm hóa học trong máu ngay lập tức trung hòa lượng ion hydro dư thừa. Tiếp đó, phổi điều hòa nhịp thở nhằm thải khí carbonic ra ngoài, trong khi thận đảm nhận việc bài tiết ion hydro hoặc ion kiềm thừa qua nước tiểu. Nhờ các tầng lớp bảo vệ này, việc uống nước ép trái cây hay rau củ không thể làm thay đổi đáng kể độ kiềm của dòng máu.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về chế độ ăn và độ pH

Khoa học dinh dưỡng đã tiến hành nhiều thực nghiệm nhằm đo lường mức độ ảnh hưởng của chế độ ăn lên chỉ số axit - kiềm của dịch cơ thể.

Năm 2008, một nghiên cứu đoàn hệ lớn thuộc khuôn khổ nghiên cứu EPIC-Norfolk tại Anh trên 22.034 nam và nữ giới độ tuổi từ 39 đến 78 tuổi đã phân tích mối quan hệ giữa chế độ ăn và độ pH ^[1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá tải lượng axit tiềm tàng từ thực phẩm (PRAL) cùng nhật ký dinh dưỡng và mẫu nước tiểu ^[1]. Một nghiên cứu phụ trên 363 người tham gia cũng so sánh mẫu nước tiểu ngẫu nhiên với nước tiểu 24 giờ ^[1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn giàu rau, củ, quả, ít thịt (tương ứng tải lượng PRAL thấp) liên quan có ý nghĩa thống kê với nước tiểu mang tính kiềm hơn ^[1]. Mối liên hệ này vẫn giữ nguyên sau khi hiệu chỉnh tuổi tác, chỉ số khối cơ thể (BMI), hút thuốc, vận động, cũng như loại trừ bệnh tăng huyết áp, protein niệu hay dùng thuốc lợi tiểu ^[1]. Điều này chứng tỏ thận chủ động tống xuất lượng kiềm thừa ra nước tiểu để bảo vệ máu ^[1].

Năm 2015, một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên đánh giá tác động của dinh dưỡng lên 88 đối tượng thuộc 3 nhóm tuổi: thanh thiếu niên (12-15 tuổi), thanh niên (25-35 tuổi) và người cao tuổi (60-75 tuổi) ^[2]. Mỗi người trải qua hai chế độ ăn kéo dài 7 ngày: chế độ ăn giàu rau quả kết hợp đạm bình thường (HV) và chế độ ăn giàu đạm không rau quả (HP), sau đó đạp xe lực kế ^[2]. Ở trạng thái nghỉ ngơi, nhóm thanh niên và người cao tuổi có độ pH nước tiểu tăng rõ rệt (P < 0,001) và độ pH máu mao mạch tăng nhẹ (P <= 0,038) sau khi dùng chế độ nhiều rau quả so với chế độ giàu đạm ^[2]. Khi đạp xe tải trọng dưới tối đa hoặc 75% mức tiêu thụ oxy tối đa (VO2max), độ pH mao mạch cũng cao hơn nhẹ ở nhóm ăn nhiều rau củ (P <= 0,034) ^[2]. Nhóm tác giả ghi nhận người cao tuổi nhạy cảm hơn với thay đổi axit - kiềm từ thức ăn, tuy nhiên các dao động pH mao mạch này chỉ nằm trong giới hạn điều hòa sinh học tự nhiên chứ không vượt ngưỡng nội môi ^[2].

Tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã xem xét mối liên hệ giữa tải lượng axit dinh dưỡng, nước kiềm và ung thư ^[3]. Báo cáo khẳng định không tìm thấy bằng chứng khoa học ủng hộ giả thuyết dùng nước kiềm hay chế độ ăn kiềm để phòng ngừa hoặc điều trị ung thư ^[3]. Đánh giá phân tích 3 thử nghiệm can thiệp đo lường đồng thời pH máu và pH nước tiểu qua nhiều giải pháp ăn uống, bổ sung muối bicarbonate hoặc phosphate ^[3]. Kết quả cho thấy độ pH nước tiểu tăng rất mạnh, nhảy vọt từ 0,2 đến 1,2 đơn vị pH, trong khi độ pH của máu chỉ thay đổi không đáng kể, vỏn vẹn 0,01 đến 0,02 đơn vị pH ^[3]. Bằng chứng này khẳng định cơ chế đệm toàn thân duy trì độ pH máu cực kỳ kiên cố ^[3].

Bên cạnh câu chuyện axit - kiềm, một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp từ 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) khảo sát tác động của nước ép trái cây 100% đối với đường huyết ^[4]. Kết quả cho thấy can thiệp bằng nước ép nguyên chất không gây tác động tiêu cực đáng kể lên đường huyết lúc đói (-0,13 mmol/l; P = 0,07), insulin lúc đói (-0,24 pmol/l; P = 0,89), chỉ số kháng insulin HOMA-IR (-0,22; P = 0,13) hay chỉ số HbA1c (-0,001%; P = 0,28) so với nhóm chứng ^[4].

Lợi ích thực tế và các rào cản bằng chứng

Nước ép rau củ quả tự nhiên vẫn đem lại một số giá trị dinh dưỡng nhất định nhờ hàm lượng vi chất ^[5]. Nước ép cam chứa các hợp chất hoạt sinh sinh học như vitamin C, folate, khoáng chất kali cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên gồm hesperidin và naringenin ^[5]. Một thử nghiệm trên nam giới có mỡ máu cao chỉ ra việc uống 750 ml nước cam mỗi ngày trong 60 ngày giúp giảm nồng độ cholesterol xấu LDL-C là -0,47 mmol/L ^[5]. Ở 78 đối tượng béo phì theo chế độ giảm cân trong 12 tuần, nhóm bổ sung 500 ml nước cam mỗi ngày giúp giảm 33% chỉ số kháng insulin HOMA-IR (P = 0,04), giảm 24% LDL-C (P <= 0,001) và giảm 33% dấu ấn viêm protein phản ứng C (P = 0,001) so với giả dược ^[5].

Tuy vậy, giới hạn bằng chứng của các quan điểm ca ngợi nước ép vẫn tồn tại. Thử nghiệm trên động vật năm 2003 cho thấy nước ép táo và quả lý chua đen giúp giảm dấu ấn oxy hóa lipid malondialdehyde, nhưng nước cam và lý chua đen lại làm tăng dấu ấn oxy hóa protein 2-amino-adipic semialdehyde trong huyết tương chuột cống ^[6]. Thậm chí chuột dung nạp dung dịch đường tương đương hàm lượng trong nước ép cũng tăng chất oxy hóa protein này ^[6]. Một nghiên cứu năm 2004 trên 23 bệnh nhân HIV và 18 người khỏe mạnh uống 1 lít nước ép trái cây mỗi ngày trong 16 tuần ghi nhận tăng phân bào tế bào lympho, nhưng ở người khỏe mạnh lại đi kèm hiện tượng tăng quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) từ mức 9+/-10 lên 34+/-11 ^[7]. Do đó, nước ép không phải "thần dược" thanh lọc mà luôn có mặt lợi - hại phụ thuộc vào liều lượng và tình trạng cá nhân.

Hiểu lầm phổ biến về việc kiềm hóa nước tiểu và máu

Hiểu lầm tai hại nhất là nhầm lẫn giữa sự thay đổi độ pH của nước tiểu và độ pH trong máu ^[3]. Nhiều người tự dùng que thử pH nhúng vào nước tiểu buổi sáng, thấy giấy quỳ ngả xanh (tính kiềm) sau khi uống nước ép rồi vội kết luận dòng máu của mình đã được kiềm hóa [2, 8].

Sự thật hoàn toàn ngược lại. Nước tiểu có tính kiềm chính là bằng chứng xác thực cho thấy thận đang bài tiết ion kiềm ra khỏi cơ thể qua đường tiểu [2, 8]. Thận làm việc miệt mài nhằm ngăn chặn lượng kiềm dư thừa tích tụ làm biến đổi pH dòng máu [2, 8]. Nước tiểu đổi màu trên que thử không đồng nghĩa máu đã thay đổi pH ^[3].

Hơn nữa, quan niệm tế bào ung thư bị triệt tiêu nhờ máu kiềm hóa từ chế độ ăn cũng là ngộ nhận. Tổng quan y văn ghi nhận những quan sát tế bào khối u phát triển trong môi trường toan tính chỉ là hiện tượng vi mô tại mô u trong ống nghiệm hoặc trên súc vật thí nghiệm, tuyệt đối không phản ánh bản chất điều trị trên cơ thể người ^[3].

Ai nên thận trọng khi uống nước ép detox?

Dù nước ép cung cấp một số vitamin, nhiều nhóm đối tượng phải hết sức cẩn trọng trước trào lưu detox này:

• Người có nguy cơ sâu răng: Nghiên cứu năm 2014 trên 10 trẻ em 8-15 tuổi cho thấy mọi loại nước ép cam và táo, dù dán nhãn "không thêm đường" hay có thêm đường, đều làm giảm nhanh độ pH mảng bám răng chỉ sau 5 đến 60 phút ^[8]. Lượng đường tự nhiên trong trái cây tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh axit gây mòn men răng tương đương nước ngọt có đường ^[8].
• Người mắc đái tháo đường: Tỷ lệ đái tháo đường toàn cầu đang gia tăng mạnh mẽ, từ 4,7% năm 1980 lên 8,5% người trưởng thành năm 2014 ^[4]. Dù phân tích gộp cho thấy nước ép 100% nguyên chất ảnh hưởng trung tính tới đường huyết ^[4], việc thiếu chất xơ nguyên bản khiến tốc độ hấp thu đường lỏng diễn ra nhanh hơn so với ăn cả quả.
• Người lớn tuổi và người bệnh thận: Người cao tuổi phản ứng nhạy cảm hơn trước tải lượng axit - kiềm từ thức ăn ^[2]. Những bệnh nhân suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tăng đột ngột lượng nước ép giàu kali và khoáng chất nhằm tránh nguy cơ rối loạn điện giải nguy hiểm.

Áp dụng thực tế an toàn và cân bằng

Để tận dụng dưỡng chất từ thực vật mà không bị cuốn vào những niềm tin sai lệch, người tiêu dùng nên thực hiện các thói quen dinh dưỡng khoa học:

• Ăn trái cây nguyên miếng thay vì chỉ uống nước ép: Việc nhai quả tươi giúp bổ sung chất xơ tự nhiên, làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu và duy trì cảm giác no lâu.
• Hạn chế lượng dung nạp hàng ngày: Nếu uống nước trái cây, hãy giới hạn ở mức khuyến cáo vừa phải (khoảng 150-250 ml/ngày), ưu tiên loại không pha thêm đường tinh luyện ^[8].
• Bảo vệ men răng: Không ngậm nước ép lâu trong miệng, súc miệng sạch bằng nước lọc sau khi uống để hạn chế tình trạng mảng bám răng hạ pH gây sâu răng ^[8].
• Kết hợp đa dạng thực phẩm: Duy trì khẩu phần hài hòa giữa các nhóm rau củ, đạm, chất béo lành mạnh và tinh bột phức tạp; không nhịn ăn để thay thế hoàn toàn bữa chính bằng nước detox.

Cơ thể con người đã được lập trình sẵn các bộ máy đệm sinh học tinh vi gồm thận và phổi để thanh lọc và giữ máu ở mức pH chuẩn mực mà không cần đến sự can thiệp của các đợt detox nước ép [4, 8]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn đủ rau xanh, uống đủ nước và tham vấn chuyên gia y tế trước khi thực hiện bất kỳ liệu trình dinh dưỡng cực đoan nào.