Nhiều người thường tin rằng các loại thảo dược tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y mà không lo tác dụng phụ. Trong đó, vỏ liễu trắng thường được truyền tai nhau như một loại "aspirin tự nhiên" an toàn giúp giảm đau, hạ sốt.

Tuy nhiên, người từng có tiền sử dị ứng với aspirin hoàn toàn không nên sử dụng vỏ liễu trắng dưới bất kỳ hình thức nào [1]. Việc lầm tưởng thảo dược tự nhiên vô hại có thể dẫn tới những phản ứng dị ứng chéo nghiêm trọng, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng [2].

"Aspirin tự nhiên" chuyển hóa trong cơ thể ra sao?

Nhiều người nghĩ cây liễu là nguồn gốc trực tiếp của aspirin, nhưng thực tế vỏ cây liễu chỉ chứa một lượng nhỏ hoạt chất salicin [1]. Salicin là một tiền chất tự nhiên, khi được hấp thu qua đường tiêu hóa, nó sẽ được cơ thể chuyển hóa thành các dẫn xuất salicylate khác nhau, chủ yếu là axit salicylic [3], [1], [4].

Axit acetylsalicylic (thành phần chính của thuốc aspirin tổng hợp) và salicin trong vỏ liễu đều dẫn đến sự xuất hiện của axit salicylic trong máu [3], [4]. Quá trình chuyển hóa 240 mg salicin từ vỏ liễu trắng có thể tạo ra tương đương 113 mg axit salicylic [3]. Các hoạt chất flavonoid và polyphenol trong vỏ cây cũng tham gia vào cơ chế giảm đau và kháng viêm tổng thể, tạo nên cơ chế tác động đa thành phần [1].

Chính vì salicin chuyển hóa thành salicylate, hệ thống miễn dịch của những người nhạy cảm với aspirin sẽ nhận diện các chất này theo cách tương tự [3], [2]. Điều đó có nghĩa là người không dung nạp hoặc dị ứng với aspirin cũng có nguy cơ cao gặp phản ứng với vỏ liễu [3], [2].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ dị ứng chéo

Mối nguy hiểm của việc dùng vỏ liễu trắng ở người dị ứng aspirin không chỉ là giả thuyết lý thuyết mà đã được ghi nhận trên lâm sàng [2].

Năm 2003, một báo cáo ca bệnh đã ghi nhận trường hợp sốc phản vệ nguy kịch ở một phụ nữ da trắng 25 tuổi sau khi uống thực phẩm bổ sung có chứa vỏ liễu trắng [2]. Bệnh nhân này phải nhập viện cấp cứu tại một bệnh viện thực hành cộng đồng trong tình trạng sốc phản vệ nặng [2]. Các bác sĩ phải hồi sức cấp cứu bằng truyền dịch, tiêm epinephrine, diphenhydramine và methylprednisolone mới giúp cô qua cơn nguy kịch [2].

Khai thác tiền sử dùng thuốc cho thấy cô gái này đã uống 2 viên thực phẩm bổ sung hỗ trợ giảm cân mang tên Stacker 2 [2]. Sản phẩm này chứa nhiều thành phần hoạt chất, trong đó có vỏ liễu trắng, một nguồn cung cấp salicylate tự nhiên [2]. Bệnh nhân có tiền sử dị ứng rõ ràng với axit acetylsalicylic (aspirin) và không tìm thấy bất kỳ nguyên nhân nào khác gây sốc phản vệ [2]. Dựa trên thang đo xác suất Naranjo, các nhà nghiên cứu xác định sản phẩm chứa vỏ liễu chính là nguyên nhân dẫn đến cơn sốc phản vệ này [2].

Năm 2018, một báo cáo kỹ thuật trong khuôn khổ chương trình EU-FORA của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) phối hợp với Viện Đánh giá Rủi ro Liên bang Đức (BfR) cũng tiến hành rà soát hệ thống tài liệu về tác dụng phụ khi dùng vỏ liễu trắng trong thực phẩm [5]. Dù dữ liệu về độc tính tổng thể còn hạn chế, báo cáo nhấn mạnh rằng các phản ứng sốc phản vệ hoàn toàn có thể xảy ra ở những người có tiền sử dị ứng với các hợp chất salicylate [5].

Ngoài ra, nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng cũng đã được ghi nhận ở các loài cây liên quan [6]. Một nghiên cứu năm 2005 mô tả ca bệnh một nhà nghiên cứu động vật bị chàm ở tay, mặt, thân mình và các chi sau khi tiếp xúc với lá và vỏ cây rừng [6]. Xét nghiệm áp da (patch test) cho thấy bệnh nhân phản ứng nhạy cảm với cồn salicyl (salicyl alcohol) và salicylaldehyde [6]. Phản ứng cũng xuất hiện khi thử nghiệm với chiết xuất vỏ cây liễu lá trà (Salix phylicifolia) và liễu dê (Salix caprea) [6]. Phân tích hoá học xác nhận cồn salicyl và salicylaldehyde có mặt trong chiết xuất vỏ các loài cây này [6].

Dược động học và liều lượng: Thấp nhưng không hề vô hại

Một nghiên cứu lâm sàng năm 2001 đã đánh giá dược động học của salicin trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh [4]. Những người tham gia được cho uống chiết xuất vỏ liễu chuẩn hóa tương đương 240 mg salicin, chia làm hai liều bằng nhau tại thời điểm 0 giờ và sau đó 3 giờ [4].

Kết quả phân tích nước tiểu và huyết thanh trong 24 giờ cho thấy axit salicylic là chất chuyển hóa chính, chiếm 86% tổng lượng salicylate trong huyết thanh, bên cạnh axit salicyluric (10%) và axit gentisic (4%) [4]. Nồng độ axit salicylic đạt đỉnh trong máu sau chưa đầy 2 giờ [4]. Diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của axit salicylic tương đương với lượng hấp thu từ 87 mg axit acetylsalicylic tổng hợp [4].

Mặc dù nồng độ salicylate trong huyết thanh sau khi dùng vỏ liễu thấp hơn nhiều so với khi dùng aspirin liều giảm đau thông thường [1], [4], sự hiện diện của salicylate vẫn kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [2]. Đối với phản ứng dị ứng miễn dịch hoặc sốc phản vệ, nồng độ hoạt chất không cần quá cao để kích hoạt cơn bùng phát nguy hiểm [2], [5]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được chủ quan trước liều lượng nhỏ trong thảo dược [2], [5].

Bên cạnh đó, hàm lượng salicin tự nhiên dao động rất lớn tùy loài và mùa thu hoạch [7]. Một nghiên cứu năm 2009 phân tích các loài liễu tại Litva bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy hàm lượng salicin dao động từ 0,08% đến 12,6% [7]. Sang năm thứ hai, khi khảo sát trên 32 loài, tỷ lệ này dao động mạnh từ 0,04% ở loài Salix viminalis "Americana" đến 12,06% ở loài Salix acutifolia [7]. Vỏ liễu 2 năm tuổi thu hoạch vào mùa thu chứa lượng salicylate cao hơn 25% so với vỏ 1 năm tuổi thu hoạch vào mùa xuân [7]. Sự biến thiên thất thường này khiến người dùng rất khó tự ước tính lượng salicylate nạp vào cơ thể [7].

Hiểu lầm phổ biến: Vỏ thảo dược tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là cho rằng các loại thực phẩm bổ sung từ cây cỏ hoàn toàn không có độc tính và không gây hại [2]. Nhiều người tìm đến vỏ liễu trắng như một giải pháp thay thế vì nghĩ rằng cây cỏ tự nhiên sẽ không gây phản ứng như tân dược [2], [1].

Đúng là chiết xuất vỏ liễu trắng ít gây tổn thương niêm mạc dạ dày hơn aspirin tổng hợp nhờ chứa các hợp chất bảo vệ dạ dày [5], [1]. Đánh giá an toàn của Dược điển Hoa Kỳ (USP) năm 2019 cho thấy các thử nghiệm lâm sàng dùng chiết xuất vỏ liễu chứa 120 - 240 mg salicin mỗi ngày kéo dài đến 8 tuần không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào trên người trưởng thành [3]. Tác dụng phụ thường gặp nhất chủ yếu là khó chịu đường tiêu hóa nhẹ hoặc một số ít phản ứng dị ứng [3]. Liều chiết xuất chứa 240 mg salicin cũng không gây ảnh hưởng lớn đến quá trình đông máu [1].

Tuy nhiên, ít hại dạ dày không đồng nghĩa với việc không gây dị ứng [3], [2], [1]. Vỏ liễu trắng là chống chỉ định rõ ràng đối với bệnh nhân có tiền sử dị ứng aspirin [1]. Đáng lo ngại hơn, người tiêu dùng rất dễ chủ quan vì nhãn mác sản phẩm hiện nay còn thiếu sót nhiều thông tin cảnh báo [8].

Một nghiên cứu năm 2005 đã đánh giá 70 sản phẩm chứa vỏ liễu trắng trên thị trường (gồm 58 sản phẩm phối hợp và 12 sản phẩm đơn thành phần) tại các hiệu thuốc và cửa hàng thực phẩm chức năng [8]. Kết quả cho thấy chỉ có 8,6% sản phẩm có in bất kỳ lời cảnh báo nào trên nhãn [8]. Trong đó, cảnh báo về dị ứng hoặc nhạy cảm với aspirin chỉ xuất hiện trên khiêm tốn 4,3% số sản phẩm; cảnh báo nguy cơ hội chứng Reye chỉ đạt 2,9% và cảnh báo tương tác thuốc chống đông máu chỉ có 4,3% [8]. Tỷ lệ này trên các trang web bán hàng thậm chí còn thấp hơn, và có sản phẩm còn dán nhãn sai lệch là "không chứa aspirin" [8].

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng vỏ liễu trắng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa vỏ liễu trắng:

  • Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm với aspirin/salicylate: Đây là nhóm đối tượng chống chỉ định dùng vỏ liễu trắng [1]. Nguy cơ sốc phản vệ và các phản ứng dị ứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng có thể xảy ra [3], [2], [5].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Salicylate từ vỏ liễu làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Reye nguy hiểm ở trẻ nhỏ khi bị các bệnh nhiễm virus như cảm cúm [3], [8].
  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Cho đến nay, tất cả các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chỉ thực hiện trên người trưởng thành, chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú [3]. Hợp chất salicylate có thể đi qua nhau thai và đào thải rất chậm ở trẻ sơ sinh [3]. Dược điển Hoa Kỳ (USP) đã đưa ra quy định khuyến cáo sản phẩm vỏ liễu phải mang nhãn: "Không dùng cho trẻ em, phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú, hoặc người đã biết bị mẫn cảm với aspirin" [3].
  • Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Salicylate có nguy cơ làm tăng chảy máu ở những người dễ bị tổn thương [3]. Dùng đồng thời vỏ liễu trắng với các thuốc chứa salicylate khác cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ này [3].
  • Người tiêu thụ sản phẩm không rõ nguồn gốc: Báo cáo rủi ro thực phẩm của EU năm 2018 còn lưu ý hàm lượng kim loại nặng, đặc biệt là cadimi tích tụ trong vỏ liễu trắng, là vấn đề cần được kiểm soát kỹ lưỡng [5].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Để bảo vệ sức khỏe và tránh các biến chứng đáng tiếc khi sử dụng các chế phẩm bổ sung, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Trước hết, nếu đã từng nổi mề đay, khó thở, sưng môi mắt hoặc có phản ứng bất thường khi dùng aspirin hay các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), bạn cần đọc kỹ bảng thành phần của tất cả các loại thảo dược và thực phẩm chức năng [3], [2]. Hãy tìm các tên gọi như vỏ liễu trắng, "white willow bark", "Salix alba" hoặc các chiết xuất thực vật họ liễu (Salix spp.) để tránh sử dụng [3], [2].

Không tự ý mua và dùng các viên uống giảm cân, tăng hiệu suất thể thao trôi nổi [2], [5]. Vỏ liễu trắng thường được pha trộn vào các công thức giảm cân hoặc giảm đau mà người dùng không hề hay biết [2], [5].

Nếu không thuộc nhóm dị ứng hay đối tượng chống chỉ định kể trên, việc dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào cũng chỉ nên duy trì ở liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không dùng kéo dài tùy tiện [3], [5]. Bất kỳ ai đang có bệnh nền, đang điều trị thuốc hoặc nghi ngờ cơ địa dị ứng đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi bắt đầu sử dụng thảo dược.

Kết luận

Vỏ liễu trắng tuy là thảo dược nguồn gốc tự nhiên nhưng lại mang hoạt tính sinh học tương tự thuốc tân dược thông qua quá trình chuyển hóa thành salicylate [3], [1]. Với người có cơ địa dị ứng aspirin, sản phẩm này tiềm ẩn nguy cơ sốc phản vệ đe dọa tính mạng chứ không hề lành tính [2], [5]. Luôn kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm và tham khảo ý kiến nhân viên y tế là cách tốt nhất để sử dụng các sản phẩm bổ sung một cách an toàn và khoa học [2], [8].