Mít là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon, quen thuộc trong đời sống người Việt và ngày càng phổ biến trên thế giới. Tuy nhiên, nhiều người có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là những ai từng bị ngứa hay nổi mẩn khi tiếp xúc với găng tay cao su, thường băn khoăn liệu bản thân có thể thoải mái thưởng thức loại quả này hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là những người có tiền sử dị ứng với mủ cao su tự nhiên cần hết sức cẩn trọng và tốt nhất nên tránh ăn mít nếu chưa có đánh giá chuyên khoa. Dù mít không trực tiếp chứa mủ cao su công nghiệp, hệ thống miễn dịch của người nhạy cảm vẫn có thể nhận diện nhầm các chuỗi đạm trong múi mít thành dị nguyên cao su, gây ra hiện tượng phản ứng chéo nguy hiểm đến tính mạng [1].
Mối liên hệ bất ngờ giữa găng tay cao su và múi mít
Nhiều người cho rằng dị ứng mủ cao su chỉ xuất hiện khi da tiếp xúc trực tiếp với các vật dụng y tế hoặc đồ gia dụng như găng tay, bóng bay hay đệm cao su. Trên thực tế, hiện tượng cơ thể phản ứng với thực phẩm sau khi đã nhạy cảm với mủ cao su là một bệnh cảnh lâm sàng đã được y văn thế giới ghi nhận từ lâu [1].
Khái niệm "hội chứng mủ cao su - trái cây" (latex-fruit syndrome) lần đầu tiên được đề xuất vào năm 1994 nhằm mô tả tình trạng quá mẫn đặc hiệu với trái cây ở bệnh nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên [1]. Các khảo sát dịch tễ cho thấy tỷ lệ bệnh nhân dị ứng mủ cao su gặp phản ứng chéo với thực phẩm dao động trong khoảng từ 21% đến 58% [1]. Ở một số nhóm quần thể nghiên cứu khác, tỷ lệ người dị ứng mủ cao su tự nhiên biểu hiện quá mẫn với thực vật có thể chiếm khoảng 30% đến 50% [2].
Tại Pháp vào năm 2001, các nhà nghiên cứu ghi nhận người bị dị ứng mủ cao su có nguy cơ dị ứng thức ăn cao gấp 4 lần so với nhóm đối chứng [3]. Ngay từ những báo cáo đầu tiên, các loại quả như chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi và đu đủ đã được xác định là tác nhân chính [1]. Tuy nhiên, danh sách thực phẩm gây phản ứng chéo ngày càng mở rộng và mít hiện nay đã được xếp vào nhóm có thể kích hoạt các phản ứng nghiêm trọng [1].
Mít có nguồn gốc tự nhiên từ Ấn Độ và Malaysia, hiện diện phổ biến khắp Đông Nam Á, Trung và Đông Phi, vùng Caribbean cùng nhiều khu vực nhiệt đới khác [1]. Sự gia tăng tiêu thụ mít như một món ăn thay thế thịt trong chế độ ăn thực dưỡng toàn cầu đã khiến các ca phản ứng chéo xuất hiện nhiều hơn ở cả những quốc gia không trồng loại cây này [4].
Hội chứng mủ cao su - trái cây: Cơ chế đằng sau phản ứng chéo
Để hiểu rõ vì sao ăn mít lại gây bùng phát dị ứng ở người nhạy cảm với mủ cao su, chúng ta cần tìm hiểu cách thức vận hành của hệ miễn dịch. Khi một người tiếp xúc lặp đi lặp lại với mủ cao su tự nhiên, cơ thể họ sẽ sinh ra các kháng thể đặc hiệu mang tên Immunoglobulin E (IgE) để chống lại các protein có trong dịch cây cao su [2].
Hiện tượng phản ứng chéo xảy ra do các kháng thể IgE này nhận diện những đoạn cấu trúc kháng nguyên (epitope) tương đồng nhau trên các phân tử protein khác nhau [2]. Các protein này thường có mối quan hệ gần gũi về mặt phân loại sinh học hoặc giữ nguyên cấu trúc được bảo tồn qua quá trình tiến hóa [2]. Khi người bệnh ăn mít, các kháng thể IgE gắn sẵn trên bề mặt tế bào mast và bạch cầu ái kiềm sẽ nhận nhầm protein của mít là mủ cao su [5].
Sự gắn kết này kích hoạt các tế bào giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học như histamine, leukotriene và prostaglandin vào tuần hoàn máu. Toàn bộ quá trình phản ứng miễn dịch qua trung gian IgE này diễn ra rất nhanh, thường chỉ vài phút đến dưới một giờ sau khi đưa thực phẩm vào cơ thể [6]. Hậu quả là gây giãn mạch, tụt huyết áp, co thắt phế quản và sưng nề mô hạt dưới da [4].
Bên cạnh hội chứng mủ cao su - trái cây, y học còn biết đến hội chứng phấn hoa - thực phẩm (pollen-food allergy syndrome) [6]. Bệnh nhân hít phải phấn hoa qua đường hô hấp bị mẫn cảm và sau đó phản ứng với thức ăn thực vật có cấu trúc tương tự phấn hoa [6]. Các nghiên cứu ghi nhận một số bệnh nhân mắc hội chứng phấn hoa - thực phẩm có kháng thể IgE và phản ứng lẩy da dương tính với mủ cao su dù hàng ngày họ vẫn dung nạp được các sản phẩm cao su mà chưa có biểu hiện bất thường [7].
Các protein gây dị ứng: Vì sao hệ miễn dịch nhận diện nhầm?
Mủ cao su tự nhiên trích xuất từ cây Hevea brasiliensis chứa đựng một hệ kháng nguyên vô cùng phức tạp. Tổ chức Quốc tế về Phân loại Kháng nguyên đã định danh chính thức 15 loại protein dị ứng trong mủ cao su tự nhiên, ký hiệu từ Hev b1 đến Hev b15 [1].
Trong số 15 dị nguyên này, các nhà khoa học đã phân lập được các protein chính liên quan trực tiếp đến phản ứng chéo giữa mủ cao su và thực phẩm bao gồm Hev b2, Hev b7, Hev b8, Hev b11 và Hev b12 [1]. Cụ thể, Hev b2 là enzyme endo-1,3 beta-glucosidase; Hev b7 là protein tương tự patatin; Hev b8 thuộc nhóm profilin và Hev b11 là chitinase nhóm I [1].
Các nghiên cứu sinh học phân tử chỉ ra rằng nhóm protein phòng vệ thực vật đóng vai trò cốt lõi trong hội chứng chéo này [2]. Chitinase nhóm I chứa miền tận cùng N tương tự hevein có khả năng phản ứng chéo trực tiếp với hevein (Hev b 6.02), vốn là kháng nguyên liên kết IgE chủ đạo ở người dị ứng mủ cao su [2]. Kháng nguyên hevein này được coi là dị nguyên toàn năng (panallergen) chịu trách nhiệm chính cho nhiều biểu hiện lâm sàng của hội chứng [5].
Ngoài ra, protein Hev b7 có cấu trúc tương đồng với patatin trong khoai tây, trong khi enzyme beta-1,3-glucanase gây phản ứng chéo với ớt chuông [2]. Bệnh nhân dị ứng thực phẩm thực vật kèm viêm mũi dị ứng do phấn hoa cũng thường xuyên có phản ứng IgE với profilin, từ đó làm tăng tỷ lệ dương tính khi xét nghiệm huyết thanh với mủ cao su [2]. Dù mít (Artocarpus heterophyllus) chưa được phân lập toàn bộ chuỗi protein tương đồng chi tiết như quả bơ hay chuối, các biểu hiện lâm sàng cho thấy mít chứa các cấu trúc protein phòng vệ nhận diện nhầm tương tự [8].
Bằng chứng khoa học: Những ca sốc phản vệ thực tế sau khi ăn mít
Mối liên quan giữa mít và dị ứng mủ cao su không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết hay mô hình phòng thí nghiệm mà đã được chứng minh qua nhiều ca bệnh thực tế được báo cáo trên các tạp chí y khoa quốc tế.
Năm 2015, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp một nữ điều dưỡng 34 tuổi bị sốc phản vệ dữ dội sau khi ăn mít sấy khô [8]. Bệnh nhân này có tiền sử chàm mạn tính ở cả hai bàn tay do thói quen đeo găng tay cao su thường xuyên tại nơi làm việc [8]. Bản thân điều dưỡng này và gia đình đều có cơ địa dị ứng, biểu hiện qua viêm mũi dị ứng hoặc viêm da cơ địa [8].
Khi tiến hành thử nghiệm lẩy da (skin prick test), kết quả cho thấy nữ điều dưỡng dương tính rõ rệt với mít, găng tay cao su, kiwi và đu đủ, nhưng lại âm tính với chuối [8]. Đây là ca lâm sàng đầu tiên trên thế giới ghi nhận sốc phản vệ do mít ở người dị ứng mủ cao su, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thực hiện thêm các nghiên cứu in-vitro để làm sáng tỏ cơ chế phản ứng chéo [8].
Đến năm 2021, một báo cáo khác mô tả trường hợp sốc phản vệ sau khi ăn mít ở một bệnh nhân không làm việc trong ngành y tế, sinh sống tại khu vực không phải vùng bản địa của cây mít [1]. Bệnh nhân này có tiền sử dị ứng mủ cao su, được nhận định có thể đã bị mẫn cảm với mủ cao su từ giai đoạn điều trị hồi sức sơ sinh (NICU) [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng hiện tượng phản ứng chéo với mít có thể xảy ra ở bất kỳ ai đã mang kháng thể kháng mủ cao su, không phân biệt nơi cư trú [1].
Gần đây nhất, vào năm 2023, các bác sĩ ghi nhận ca bệnh một phụ nữ 68 tuổi gốc Bangladesh bị khó thở nghiêm trọng trong bệnh cảnh sốc phản vệ sau khi ăn mít [4]. Người phụ nữ này trước đó chỉ có tiền sử dị ứng nhẹ với mủ cao su biểu hiện qua nổi ban da thoáng qua, kèm viêm mũi dị ứng theo mùa với triệu chứng hắt hơi, nghẹt mũi [4]. Nghiên cứu ca bệnh này nhấn mạnh rằng ngay cả khi tiền sử dị ứng mủ cao su chỉ ở mức độ nhẹ ngoài da, phản ứng chéo khi ăn mít vẫn có thể tiến triển thành sốc phản vệ đe dọa tính mạng [4].
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện nay về phản ứng chéo giữa mủ cao su và mít chủ yếu dừng lại ở các báo cáo ca bệnh đơn lẻ và nghiên cứu cắt ngang hồi cứu [2, 6]. Y văn hiện vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên quy mô mẫu lớn để đo lường chính xác tỷ lệ lưu hành phản ứng chéo đặc hiệu với quả mít trong cộng đồng [8]. Dù vậy, mức độ nguy hiểm của các ca sốc phản vệ được công bố là hồi chuông cảnh báo rõ ràng cho lâm sàng [4].
Những hiểu lầm tai hại về việc ăn mít khi có cơ địa dị ứng
Trong cộng đồng, nhiều quan niệm sai lầm khiến người bệnh chủ quan và tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm khi ăn uống.
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ có mít tươi mới gây dị ứng, còn mít sấy khô hoặc mít nấu chín đã bị tiêu hủy hết chất độc. Trường hợp lâm sàng của nữ điều dưỡng năm 2015 đã chứng minh phản ứng sốc phản vệ xảy ra ngay sau khi ăn mít sấy khô [8]. Nhiều protein gây dị ứng và các chuỗi epitope bền vững với nhiệt độ và enzyme tiêu hóa, do đó việc sấy khô hay chế biến nhiệt không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ phản ứng chéo [2, 4].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "trước đây từng ăn mít bình thường thì nay không thể bị dị ứng". Quá trình mẫn cảm miễn dịch diễn ra thầm lặng qua thời gian [2]. Một người có thể dung nạp mít trong nhiều năm, nhưng sau một giai đoạn tiếp xúc kéo dài với găng tay cao su y tế hoặc trải qua các can thiệp phẫu thuật, cơ thể mới sinh ra lượng kháng thể IgE đủ lớn để kích hoạt phản ứng chéo khi gặp lại quả mít [1, 2]. Y văn cũng chưa thể khẳng định chắc chắn mẫn cảm với mủ cao su luôn xuất hiện trước hay hình thành sau dị ứng thực phẩm [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng dị ứng mủ cao su nhẹ thì phản ứng với đồ ăn cũng chỉ dừng ở mức ngứa nhẹ. Báo cáo năm 2023 chứng minh một người chỉ bị nổi mẩn nhẹ khi chạm vào cao su hoàn toàn có thể rơi vào trạng thái suy hô hấp và sốc phản vệ nặng nề khi ăn mít [4]. Hệ miễn dịch đường tiêu hóa và niêm mạc có thể khuếch đại phản ứng viêm lên gấp nhiều lần so với phản ứng tiếp xúc ngoài da đơn thuần.
Cuối cùng, nhiều người tin rằng nếu xét nghiệm âm tính với chuối thì sẽ an toàn với mít. Trên thực tế, kết quả thử nghiệm lẩy da của ca bệnh năm 2015 cho thấy bệnh nhân âm tính với chuối nhưng lại dương tính mạnh với mít, đu đủ và kiwi [8]. Phổ phản ứng chéo của mỗi cá nhân là khác nhau, không thể dùng khả năng dung nạp của một loại trái cây này để bảo đảm cho một loại quả khác [1, 2].
Nhận biết sớm dấu hiệu sốc phản vệ để cấp cứu kịp thời
Sốc phản vệ do phản ứng chéo giữa mủ cao su và thực vật là tình trạng cấp cứu nội khoa tối khẩn cấp [4]. Các triệu chứng thường khởi phát rất nhanh, chỉ vài phút sau khi nhai hoặc nuốt thực phẩm [6].
Hội chứng dị ứng đường miệng thường là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất, biểu hiện bằng cảm giác ngứa ngáy, châm chích, nóng rát và sưng phù ở vùng môi, lưỡi, vòm họng và niêm mạc miệng ngay trong hoặc ngay sau khi ăn [6]. Cảm giác nghẹn ở cổ họng, nuốt vướng hoặc khàn giọng là dấu hiệu phù nề thanh quản đang tiến triển.
Trên da và niêm mạc, người bệnh có thể xuất hiện mày đay lan rộng toàn thân, đỏ da, ngứa dữ dội và phù mạch (sưng to mí mắt, môi hoặc bộ phận sinh dục) [4]. Về tiêu hóa, các triệu chứng bao gồm đau quặn bụng từng cơn, buồn nôn, nôn mửa liên tục hoặc tiêu chảy cấp.
Nguy hiểm nhất là các dấu hiệu tổn thương hô hấp và tim mạch. Người bệnh cảm thấy tức ngực, khó thở, thở rít hoặc thở khò khè do phế quản bị co thắt [4]. Tình trạng tụt huyết áp khiến bệnh nhân hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ và có thể nhanh chóng mất ý thức, ngất xỉu nếu không được can thiệp y tế kịp thời [4]. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu hô hấp hoặc tuần hoàn nào sau khi ăn mít, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.
Nhóm người có nguy cơ cao và lời khuyên an toàn trong đời sống
Một số nhóm đối tượng trong xã hội có nguy cơ mẫn cảm với mủ cao su cao hơn hẳn mặt bằng chung và cần đặc biệt thận trọng với các thực phẩm dễ phản ứng chéo.
Nhóm đầu tiên là nhân viên y tế (bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên xét nghiệm, nha sĩ) do thường xuyên phải đeo găng tay cao su bảo hộ trong công việc hàng ngày [8]. Tình trạng chàm tiếp xúc mạn tính ở tay làm hàng rào bảo vệ da bị tổn thương, tạo điều kiện cho các protein cao su xâm nhập và kích hoạt hệ miễn dịch [8].
Nhóm thứ hai là những người từng trải qua nhiều đợt phẫu thuật, can thiệp y tế lặp lại từ nhỏ, hoặc trẻ em từng nằm điều trị kéo dài tại các đơn vị hồi sức sơ sinh (NICU) [1]. Việc tiếp xúc liên tục với ống thông, găng tay và các thiết bị y tế bằng cao su tự nhiên làm tăng đáng kể nguy cơ mẫn cảm [1].
Nhóm thứ ba là những người đã được chẩn đoán dị ứng với các loại trái cây thuộc nhóm nguy cơ cao của hội chứng mủ cao su - trái cây như chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, đu đủ, xoài hay đào [1, 3, 5]. Ngoài ra, những người mắc bệnh cơ địa dị ứng như viêm mũi dị ứng, chàm thể tạng hoặc hen phế quản cũng cần cẩn thận hơn người bình thường [2, 3].
Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao nhưng chưa từng ăn mít hoặc đã lâu không ăn, biện pháp an toàn nhất là không tự ý thử ăn lượng lớn. Tuyệt đối không thử dị ứng bằng cách tự bôi mít lên da hoặc ăn thử một phần nhỏ tại nhà khi ở một mình, vì phản ứng sốc có thể diễn tiến rất nhanh và khó kiểm soát [4].
Việc thăm khám tại các phòng khám chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng là điều vô cùng cần thiết. Bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu như thử nghiệm lẩy da (skin prick test) hoặc định lượng nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu trong máu để đánh giá chính xác mức độ nhạy cảm của cơ thể [2, 8]. Những người đã có tiền sử dị ứng rõ ràng cần được bác sĩ hướng dẫn sử dụng và luôn mang theo bút tiêm adrenaline tự động để tự xử trí khẩn cấp khi vô tình ăn phải thực phẩm chứa dị nguyên.
Tóm lại, mối liên hệ giữa dị ứng mủ cao su và quả mít là một thực tế lâm sàng đã được khoa học ghi nhận thông qua cơ chế phản ứng chéo kháng nguyên. Những người đã biết mình dị ứng mủ cao su hoặc làm việc trong môi trường tiếp xúc thường xuyên với cao su cần thận trọng tối đa trước món mít. Việc lắng nghe cơ thể, chủ động đi khám chuyên khoa và trang bị kiến thức nhận biết sốc phản vệ là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.