Nhiều người có thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu tự nhiên để bồi bổ sức khỏe và chăm sóc da. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc dùng dược liệu có thể châm ngòi cho các đợt phát ban, ngứa ngáy dữ dội kéo dài. Đối với những người có cơ địa dị ứng thực vật họ Cúc, thảo dược cỏ thi (Achillea millefolium) là một trong những cái tên hàng đầu cần phải thận trọng tránh xa.
Thực tế y khoa cho thấy các loài thực vật thuộc họ Cúc thường xuyên gây viêm da tiếp xúc dị ứng ở người [1]. Trong đó, cỏ thi chứa nhiều hoạt chất cảm ứng mạnh khiến hệ miễn dịch của người nhạy cảm kích hoạt phản ứng quá mẫn [2].
Bẫy dị ứng từ các loài cây họ Cúc quen thuộc
Họ Cúc (Compositae hay Asteraceae) bao gồm vô số loại thực vật quen thuộc trong đời sống hằng ngày như cúc La Mã, ngải tây, hoa cúc vạn thọ và cỏ thi. Dù được sử dụng rộng rãi từ lâu đời trong y học cổ truyền và mỹ phẩm, nhóm thực vật này từ lâu đã được ghi nhận là thủ phạm của nhiều ca viêm da tiếp xúc dị ứng [2, 6].
Không ít người lầm tưởng rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều lành tính tuyệt đối. Nguy cơ tiềm ẩn bắt nguồn từ chính các thành phần tự nhiên có trong dịch chiết thân lá và hoa của cây, khiến người tiếp xúc qua đường da hoặc sử dụng bằng đường uống có thể gặp phản ứng viêm da nghiêm trọng [2, 4].
"Thủ phạm" lactone sesquiterpene và cơ chế gây viêm da tiếp xúc
Nguyên nhân chính dẫn đến các đợt bùng phát viêm da khi tiếp xúc với cỏ thi nằm ở nhóm hợp chất lactone sesquiterpene [2, 7]. Đây là một nhóm hóa chất tự nhiên rất đa dạng được tìm thấy nhiều trong các loài thực vật thuộc họ Cúc [3].
Các phân tích hóa thực vật từ dịch chiết ether của hoa cỏ thi đã phát hiện sự tồn tại của các hợp chất guaianolide peroxide có cấu trúc alpha-methylene-gamma-butyrolactone [4]. Trong số đó, hai hợp chất tiêu biểu được đặt tên là alpha-peroxyachifolid và beta-peroxyisoachifolid [4]. Thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột lang đã chứng minh alpha-peroxyachifolid là một chất gây mẫn cảm rất mạnh, đóng vai trò chính gây ra viêm da tiếp xúc do cỏ thi [2, 4]. Các hợp chất lactone sesquiterpene phụ khác cũng góp phần nhỏ vào khả năng cảm ứng này [2].
Về mặt lâm sàng, lactone sesquiterpene xâm nhập qua hàng rào da và kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [3]. Tình trạng này khiến da xuất hiện các biểu hiện chàm tiếp xúc, đỏ rát và sưng tấy dữ dội [7, 8].
Hiện tượng phản ứng chéo: Vì sao đã dị ứng họ Cúc phải tránh cỏ thi?
Phản ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch đã nhạy cảm với một loại cây trong họ Cúc nhận diện nhầm cấu trúc tương đồng trên các loài cây khác cùng họ. Do nhóm hóa chất lactone sesquiterpene phân bố rộng khắp trong họ thực vật này, người đã dị ứng với một cây họ Cúc rất dễ bị kích hoạt phản ứng khi gặp cỏ thi [2, 7].
Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 5 năm (từ 1985 đến 1990) trên những bệnh nhân nhạy cảm với thực vật họ Cúc cho thấy hơn 50% số người tham gia có phản ứng dương tính khi được thử nghiệm áp da (patch test) với dịch chiết ether của cỏ thi [2]. Điều này chứng tỏ tỷ lệ phản ứng chéo với cỏ thi ở những người có cơ địa nhạy cảm họ Cúc là rất lớn [2].
Không chỉ vậy, các phản ứng da khi áp test với cỏ thi không bị kích phát mạnh hơn khi chiếu tia cực tím (UV), chứng minh đây là phản ứng mẫn cảm trực tiếp của da chứ không phụ thuộc vào bức xạ ánh sáng mặt trời [2].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực tế nói gì?
Để đánh giá mức độ phổ biến của tình trạng nhạy cảm này, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện bằng các bộ xét nghiệm áp da chuyên dụng [1, 3].
Tại Ấn Độ, một nghiên cứu công bố năm 2015 tiến hành trên 90 bệnh nhân nghi ngờ bị viêm da tiếp xúc nghề nghiệp do thực vật từ năm 2011 đến 2013 [5]. Kết quả cho thấy 24 người (chiếm 26,7%) có phản ứng dương tính với ít nhất một dị nguyên thực vật [5]. Đáng chú ý, hỗn hợp lactone sesquiterpene kích hoạt phản ứng ở 19 bệnh nhân (78,6% số ca dương tính), parthenolide ở 14 người (57,1%) và cỏ thi (Achillea millefolium) kích hoạt ở 10 người (chiếm 42,9%) [5]. Nghiên cứu này cho thấy cỏ thi và lactone sesquiterpene là những dị nguyên tiếp xúc thường gặp trong nhóm bệnh nhân nghi ngờ viêm da thực vật [5].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2004 trên 30 bệnh nhân trưởng thành bị viêm da cơ địa dị ứng thể ngoại sinh [6]. Kết quả thử nghiệm áp da ghi nhận 6 bệnh nhân (20%) dương tính riêng với hỗn hợp họ Cúc (Compositae mix) và 3 bệnh nhân (10%) dương tính với cả hỗn hợp họ Cúc lẫn hỗn hợp lactone sesquiterpene [6]. Tổng tỷ lệ phát hiện nhạy cảm với họ Cúc ở nhóm người này lên tới 30% [6]. Trong số 9 người nhạy cảm với hỗn hợp họ Cúc, có tới 8 người (88,8%) phản ứng dương tính với các thành phần chiết xuất riêng lẻ, trong đó bao gồm hoa cúc La Mã (55,5%), cúc kim tiền arnica (44,4%), cúc tansy (22,2%) và cúc feverfew (22,2%) [6]. Ngoài ra, 78,8% bệnh nhân nhạy cảm họ Cúc còn có các dị ứng tiếp xúc khác, phổ biến nhất là niken (33,3%) [6].
Các số liệu này khẳng định rằng tình trạng dị ứng các cây họ Cúc và nguy cơ phản ứng với cỏ thi là vấn đề lâm sàng có thật và tương đối phổ biến trên nhóm bệnh nhân có bệnh lý da dị ứng trước đó [1, 3].
Dị ứng bay qua không khí và những biến chứng dai dẳng
Bên cạnh việc chạm trực tiếp vào cây, các phân tử dị nguyên họ Cúc còn có thể phân tán vào không khí, gây ra viêm da tiếp xúc dị ứng dạng bay qua không khí (airborne contact dermatitis) [7]. Tình trạng này khiến người bệnh nổi ban chàm tái phát vào mùa hè ở những vùng da tiếp xúc với ánh sáng, rất dễ gây nhầm lẫn với các bệnh da nhạy cảm ánh sáng [7].
Một báo cáo ca bệnh năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân nam trưởng thành bị viêm da tiếp xúc dị ứng bay qua không khí với lactone sesquiterpene [7]. Người bệnh này có kết quả thử nghiệm áp da dương tính rõ rệt với lactone sesquiterpene và hỗn hợp họ Cúc [7]. Bệnh nhân hoàn toàn không đáp ứng với các biện pháp tránh dị nguyên thông thường cũng như kem bôi chứa corticosteroid tại chỗ [7]. Cuối cùng, người bệnh chỉ đạt được lui bệnh gần như hoàn toàn sau một đợt điều trị kéo dài 6 tuần bằng thuốc ức chế Janus kinase 1 đường toàn thân (upadacitinib) [7].
Về hướng can thiệp thực nghiệm, nghiên cứu năm 1985 từng thử nghiệm dùng axit amin cysteine để xử lý viêm da tiếp xúc dị ứng do parthenin (một lactone sesquiterpene chính) trên động vật (chuột lang), ghi nhận cysteine giúp giảm thời gian phục hồi và giảm cường độ phản ứng da [1]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ mới dừng lại ở động vật thí nghiệm [1].
Những hiểu lầm thường gặp về cỏ thi và dược liệu tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "chiết xuất thảo mộc thì không bao giờ gây dị ứng". Khoa học đã xác định chính các phân tử lactone sesquiterpene tự nhiên mới là tác nhân cảm ứng da mạnh [2, 7].
Một hiểu lầm khác đến từ các nghiên cứu hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm. Điển hình như nghiên cứu năm 2022 đã phân lập được millifolide A từ cây cỏ thi và ghi nhận hợp chất này ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư phổi A549 ở người thông qua cảm ứng chết tế bào theo chương trình [8]. Tuy nhiên, đây hoàn toàn là nghiên cứu tế bào trong ống nghiệm, không đại diện cho việc sử dụng cỏ thi trên người sống và tuyệt đối không có nghĩa là dùng cỏ thi có thể điều trị ung thư hay an toàn cho da.
Cũng cần làm rõ rằng hiện tượng dị ứng tiếp xúc với cỏ thi không phải lúc nào cũng do ánh nắng kích thích [2]. Dù lactone sesquiterpene nói chung có liên quan đến tính nhạy cảm ánh sáng [3], việc tiếp xúc đơn thuần với dịch chiết cỏ thi vẫn đủ sức gây viêm da mà không cần có tia cực tím chiếu vào [2].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với cỏ thi?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác và tránh sử dụng các sản phẩm chứa cỏ thi:
- Người có tiền sử dị ứng với bất kỳ cây nào thuộc họ Cúc: Do tỷ lệ phản ứng chéo lên tới hơn 50%, nếu bạn từng bị ngứa hay phát ban khi tiếp xúc cúc La Mã, arnica, cúc vạn thọ hay cỏ tây miết gai (Parthenium hysterophorus), bạn cần tránh xa cỏ thi [1, 2, 3].
- Người mắc viêm da cơ địa thể ngoại sinh: Bệnh nhân có cơ địa atopy đại diện cho nhóm nguy cơ cao bị dị ứng tiếp xúc với các loài thực vật họ Cúc, với tỷ lệ nhạy cảm ghi nhận lên tới 30% [6].
- Người có cơ địa đa dị ứng: Nhóm người từng có phản ứng tiếp xúc với kim loại như niken có tỷ lệ đồng mắc dị ứng thực vật họ Cúc rất cao (chiếm khoảng 33,3% trong nhóm dị ứng họ Cúc) [6].
- Người lao động thường xuyên tiếp xúc với thực vật: Nông dân, người làm vườn hoặc công nhân xử lý thảo mộc có nguy cơ cao bị viêm da tiếp xúc nghề nghiệp [5].
Lời khuyên an toàn trong đời sống hằng ngày
Để phòng ngừa các đợt bùng phát viêm da do cỏ thi và thực vật họ Cúc, người tiêu dùng nên thực hiện các hướng dẫn sau:
- Đọc kỹ nhãn sản phẩm: Cỏ thi thường xuất hiện dưới tên khoa học Achillea millefolium trong danh sách thành phần của các loại mỹ phẩm hữu cơ, kem làm dịu da, nước súc miệng hoặc trà túi lọc. Khi đã có tiền sử dị ứng thực vật họ Cúc, hãy loại bỏ ngay các sản phẩm này.
- Tránh tiếp xúc trực tiếp: Không tự ý hái, giã nát hay đắp các loại lá, hoa cỏ thi tươi hoặc khô lên vết thương hở hay vùng da đang kích ứng.
- Cẩn trọng khi làm vườn: Khi phải làm việc ở những khu vực có nhiều cỏ dại hoặc cây cỏ thi, cần trang bị găng tay bảo hộ và quần áo dài tay kín đáo để ngăn ngừa phấn hoa hoặc mảnh vụn thực vật bay trong không khí tiếp xúc với da [7].
- Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các dấu hiệu ngứa đỏ, viêm da chàm hóa tái phát dai dẳng không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đến khám tại các chuyên khoa da liễu để được chỉ định làm xét nghiệm áp da phù hợp [1, 8]. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc lá truyền miệng để điều trị.
Tóm lại, dù cỏ thi là một loại thảo mộc có lịch sử sử dụng lâu đời, nhóm hợp chất lactone sesquiterpene trong loại cây này là yếu tố gây dị ứng tiếp xúc mạnh và có tính phản ứng chéo rất cao. Việc chủ động nhận biết và tránh xa các sản phẩm chứa cỏ thi là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ làn da cho những người có cơ địa nhạy cảm với họ Cúc.
