Lời đồn dân gian về loài thảo dược hoa tím
Cơn ho dai dẳng, đau rát họng hay viêm phế quản thường gây khó chịu lớn trong sinh hoạt hàng ngày. Để xoa dịu đường thở, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu đời. Trong số các cây cỏ được nhắc tên, cây cỏ tím thường được truyền tai như vị thuốc quý giải quyết dứt điểm các cơn ho và chứng viêm đường hô hấp.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này chỉ dừng lại ở sự đồn thổi hay thực sự có nền tảng từ nghiên cứu hiện đại? Câu trả lời thẳng thắn là cỏ tím có cơ sở thực hành trong y học cổ truyền và sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý, nhưng bằng chứng khoa học thực nghiệm trên mô hình hô hấp ở người vẫn còn rất hạn chế.
Dữ liệu ghi nhận cho thấy các loài thuộc chi hoa tím phần lớn mới dừng lại ở các bài thuốc dân gian hoặc nghiên cứu hóa thực vật sơ khởi [1], [2]. Người bệnh không nên vội vã coi đây là giải pháp thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị y khoa chính quy.
Cỏ tím trong y học cổ truyền: Ghi chép từ nhiều nền văn hóa
Cỏ tím, thuộc chi Viola (họ Violaceae), là loài cây mọc hoang dã và phân bố rộng rãi tại nhiều khu vực trên thế giới [1], [2]. Trong đó, hai loài tiêu biểu thường được nghiên cứu là Viola betonicifolia và Viola odorata [1], [3].
Cây Viola betonicifolia là một loại cỏ sống lâu năm, cao khoảng 8–20 cm với phần lá hình tam giác và rễ mảnh [2]. Loài này sinh trưởng ở nhiều quốc gia như Nepal, Malaysia, Pakistan, Trung Quốc, Australia, Ấn Độ và Sri Lanka [2]. Tại Pakistan, loài cây này được gọi với tên "Banafsha" và được người dân địa phương dùng làm thuốc trị sốt, động kinh, bệnh ngoài da, viêm xoang [1], [2]. Đặc biệt, cây được lưu truyền có công dụng hỗ trợ các rắc rối về phổi, cảm lạnh, ho, viêm phổi và viêm phế quản [2].
Không chỉ riêng loài trên, loài hoa tím Viola odorata cũng được ghi nhận rộng rãi trong y học cổ truyền Ba Tư từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 18 [3]. Các tài liệu y văn cổ ghi chú việc sử dụng loài hoa tím này để kiểm soát ho, cảm lạnh thông thường, sốt, khó thở cùng các vấn đề về thần kinh và tiêu hóa [3]. Dạng bào chế truyền thống của dược liệu rất đa dạng, từ dạng siro ngọt, nước sắc, viên hoàn đến cao lỏng dùng đường uống cho các chứng bệnh hô hấp [3].
Cơ chế tác động sinh học: Khoa học giải mã những gì?
Để lý giải tại sao thảo dược này lại được dân gian chuộng dùng cho đường thở, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật. Cỏ tím chứa nguồn dưỡng chất tự nhiên phong phú và nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học cao [1].
Các bộ phận sinh dưỡng của Viola betonicifolia như rễ, lá, cuống lá và hoa chứa lượng vi và vĩ chất thiết yếu dồi dào, giàu chất béo, protein, carbohydrate và vitamin C [1]. Về mặt dược lý thực nghiệm tổng quát, thảo dược này thể hiện đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau và chống giun sán [1]. Khả năng kháng viêm và giảm đau đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ làm dịu các niêm mạc bị sưng tấy do phản ứng viêm tại phế quản.
Tại nghiên cứu phân tích trên loài Viola odorata, các nhà khoa học xác định các hợp chất flavonoid, saponin và alkaloid chịu trách nhiệm chính cho các hoạt tính dược lý [3]. Trong thực nghiệm hiện đại, cây thể hiện tính kháng viêm, giảm đau, chống oxy hóa và kháng khuẩn [3]. Saponin và flavonoid là những chất thường gặp trong thảo dược có tính năng làm dịu kích ứng và bảo vệ tế bào trước tổn thương viêm nhiễm.
Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập thành công một hợp chất tự nhiên mới là 3-methoxydalbergione từ cây Viola betonicifolia [2]. Hợp chất này hoạt động như một chất ức chế men urease tự nhiên qua kiểm tra động học enzym [2]. Dù men urease liên quan chủ yếu đến vi khuẩn dạ dày H. pylori hay sỏi thận, việc tìm thấy các hợp chất có cấu trúc mới cho thấy tiềm năng điều chế thuốc của chi cỏ tím là rất đáng kể [2].
Nghiên cứu tiền lâm sàng và khoảng trống bằng chứng hô hấp
Mặc dù có lịch sử sử dụng dày dặn, các bằng chứng khoa học thực nghiệm trực tiếp của cỏ tím trên mô hình hô hấp vẫn còn là một dấu hỏi lớn cần làm sáng tỏ.
Hiện nay, dữ liệu thực nghiệm chuyên sâu trên mô hình động vật của Viola betonicifolia tập trung chủ yếu vào hệ thần kinh hơn là đường thở [1], [4]. Điển hình là nghiên cứu năm 2013 đánh giá dịch chiết n-hexane toàn cây Viola betonicifolia (HEVB) trên chuột nhắt trắng [4]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm với các liều 0,3; 0,4 và 0,5 g/kg tiêm phúc mạc ở các mốc thời gian 30, 60 và 90 phút [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết làm giãn cơ phụ thuộc vào liều, giảm vận động tự nhiên và rút ngắn thời gian khởi phát giấc ngủ, tăng tổng thời gian ngủ có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) [4]. Nghiên cứu xác nhận cây có tác dụng an thần, giải lo âu và giãn cơ [4]. Dù tác dụng giãn cơ này rất đáng chú ý, nghiên cứu không được thiết kế trên mô hình co thắt phế quản hay phản xạ ho.
Trong khi đó, tổng quan năm 2017 về cây Viola odorata nhấn mạnh rằng mặc dù một số tác dụng y học cổ truyền đã được kiểm chứng bước đầu, các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nhằm xác nhận hiệu quả chữa trị bệnh đường hô hấp vẫn đang thiếu hụt trầm trọng [3].
Đối với Viola betonicifolia, đánh giá năm 2019 cũng tái khẳng định cây là nguồn dược liệu tiềm năng nhưng cần thêm các nghiên cứu phân tích hoạt chất và bắt buộc phải có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận lợi ích sức khỏe [1]. Tóm lại, bằng chứng thực nghiệm tiền lâm sàng trực tiếp trên mô hình ho cho riêng cỏ tím vẫn chưa đầy đủ và chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh viêm phế quản [1], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ tím trị bệnh
Nhiều người bệnh do tin vào quảng cáo hoặc truyền miệng thường mắc phải những sai lầm khi dùng thảo dược thiên nhiên:
Hiểu lầm thứ nhất là xem cỏ tím như vị thuốc có thể "chữa khỏi" hoàn toàn viêm phế quản hay viêm phổi [2]. Trong y học dân gian, cây được dùng để hỗ trợ cải thiện triệu chứng sốt, ho, khó thở chứ không thể thay thế kháng sinh tiêu diệt ổ nhiễm trùng sâu [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dược liệu tự nhiên thì không có tác dụng phụ. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất Viola betonicifolia có tác động ức chế thần kinh, gây an thần và làm giãn cơ bắp rõ rệt trên chuột [4]. Việc tự ý sử dụng dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng có thể dẫn đến trạng thái mệt mỏi, uể oải, mất tập trung.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn bằng chứng giữa các loài thảo dược. Một số thảo dược trị ho khác như mã đề (Plantago lanceolata) đã được chứng minh thực nghiệm giúp giảm số cơn ho do acid citric gây ra trên chuột lang tương đương codein [5]. Cây cỏ tím không thể tự động gán ghép các kết quả thử nghiệm giảm ho chuyên biệt này của cây thuốc khác nếu chính nó chưa trải qua quy trình thử nghiệm tương đương.
Những ai nên thận trọng trước thảo mộc này?
Do thiếu vắng các kiểm nghiệm an toàn trên lâm sàng, việc dùng cỏ tím đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ từ người bệnh [1].
Người mắc bệnh nền phức tạp như viêm phế quản mạn tính tiến triển, viêm phổi nặng cần đến ngay cơ sở y tế. Tự ý sắc cỏ tím uống thay đơn thuốc chuyên khoa có thể khiến tình trạng nhiễm trùng phế quản lan rộng, dẫn tới khó thở nghiêm trọng.
Những người đang dùng thuốc ức chế thần kinh trung ương, thuốc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm cần tránh tự dùng cỏ tím. Vì dịch chiết loài thảo dược này thể hiện hoạt tính an thần, gây ngủ và giãn cơ mạnh trên mô hình thực nghiệm động vật, nguy cơ xảy ra tương tác cộng dồn thuốc là hoàn toàn có thể xảy ra [4].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc truyền miệng từ cỏ tím. Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi hay trẻ sơ sinh. Trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược mới nào, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu bạn đọc muốn áp dụng các kinh nghiệm thảo dược để giảm ho và xoa dịu vòm họng tại nhà, cần lưu ý nguyên tắc sử dụng vừa phải và có kiểm soát.
Theo kinh nghiệm dân gian lưu truyền tại các nước, thảo dược thường được dùng dưới dạng dịch sắc uống hoặc nấu thành siro ngọt thảo mộc [3]. Khi áp dụng, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không sử dụng liên tục nhiều ngày nếu triệu chứng không thuyên giảm.
Để kiểm soát cơn ho hiệu quả, người bệnh nên phối hợp các biện pháp hỗ trợ cơ bản đã được xác lập như uống đủ nước ấm mỗi ngày, súc họng bằng nước muối loãng, giữ ấm cổ ngực và giữ không gian sống sạch bụi bẩn. Nếu cơn ho đi kèm sốt cao, có đờm đặc màu vàng xanh hoặc kéo dài trên 7 ngày, người bệnh phải đi khám để được chẩn đoán chính xác.
Việc dân gian dùng cỏ tím trị ho và viêm phế quản là có ghi chép trong lịch sử y văn nhiều thế kỷ [2], [3]. Các nghiên cứu hiện đại bước đầu xác định cây có nhiều dưỡng chất, hợp chất chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng [1], [3]. Dẫu vậy, việc thiếu các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình ho và thiếu thử nghiệm lâm sàng đòi hỏi chúng ta phải tiếp cận thận trọng, không tự ý dùng thảo dược thay thế chỉ dẫn y tế chuyên sâu [1].
