Cơn đau bụng kinh dữ dội, quặn thắt vùng bụng dưới và lan xuống đùi trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều phụ nữ trẻ. Tình trạng này khiến nhiều người phải tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn xoa dịu cảm giác khó chịu mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào thuốc giảm đau tân dược. Trong số các thảo mộc truyền thống, cỏ thi (tên khoa học là Achillea millefolium) thường được truyền tai như một liệu pháp giúp giảm co thắt hiệu quả.
Nghiên cứu lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên đã chứng minh rằng việc sử dụng cỏ thi dạng túi lọc trong những ngày "đèn đỏ" có khả năng làm giảm đáng kể mức độ đau bụng kinh nguyên phát so với giả dược [1]. Mặc dù kết quả ban đầu rất khả quan, các chuyên gia vẫn lưu ý phụ nữ cần tìm hiểu kỹ dữ liệu khoa học trước khi áp dụng.
Thấu hiểu cơn đau bụng kinh nguyên phát
Đau bụng kinh nguyên phát là hiện tượng đau quặn xảy ra trong chu kỳ kinh nguyệt mà không có tổn thương thực thể bệnh lý tại vùng chậu. Tình trạng này phổ biến đến mức có thể xuất hiện ở khoảng 50% phụ nữ sau giai đoạn dậy thì [1]. Cơn đau có đặc điểm là cường độ rất mạnh, khu trú ở các góc phần tư dưới của bụng và thường xuyên lan xuống vùng đùi trong [1].
Cơn đau dữ dội ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày, học tập và công việc của nữ giới. Việc tìm kiếm các phương pháp hỗ trợ kiểm soát triệu chứng từ thảo dược thiên nhiên đang có xu hướng gia tăng đáng kể trong cộng đồng phụ nữ độ tuổi sinh sản [2]. Cỏ thi từ lâu đã là một loại thảo dược quen thuộc trong y học dân gian để điều trị nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau, bao gồm cả những bất ổn liên quan đến kinh nguyệt [3].
Cỏ thi có thực sự làm dịu cơn đau kinh nguyệt?
Để kiểm chứng tác dụng của loại cây này một cách khách quan, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Kết quả ghi nhận rằng việc dùng cỏ thi dạng túi lọc trong kỳ hành kinh thực sự mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc hạ thấp cường độ cơn đau [1].
So với việc chỉ uống trà giả dược vô hại, những người sử dụng cỏ thi đã cải thiện tốt hơn hẳn về chỉ số đau trên thang đo tiêu chuẩn [1]. Tác dụng làm dịu cơn đau này không chỉ xảy ra tức thì trong tháng đầu mà còn duy trì hiệu quả cao hơn ở các tháng kế tiếp của liệu trình [1].
Thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên nói gì?
Bằng chứng trực tiếp và rõ ràng nhất đến từ một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên được công bố vào năm 2015 [1]. Nghiên cứu được triển khai tại Đại học Hồi giáo Azad, chi nhánh Toyserkan ở miền tây Iran, diễn ra từ ngày 10 tháng 7 đến ngày 18 tháng 11 năm 2013 [1]. Đối tượng tham gia thử nghiệm là các nữ sinh viên đại học được chẩn đoán mắc chứng đau bụng kinh nguyên phát [1].
Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng nhau: một nhóm sử dụng cỏ thi (Achillea millefolium) dưới dạng trà túi lọc, nhóm còn lại sử dụng giả dược [1]. Cả hai nhóm đều được hướng dẫn dùng sản phẩm liên tục trong 3 ngày của mỗi kỳ hành kinh, kéo dài qua 2 chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp [1]. Người tham gia tự đánh giá mức độ đau đớn của mình thông qua thang đo tương tự hình ảnh (Visual Analog Scale - VAS) [1].
Kết quả sau đó được so sánh bằng phương pháp thống kê kiểm định t-test [1]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy mức độ thay đổi điểm đau trung bình ở nhóm dùng trà cỏ thi giảm nhiều hơn rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [1]. Sự khác biệt này đạt ý nghĩa thống kê rất cao ở mốc 1 tháng sau điều trị (P = 0,001) và tiếp tục thể hiện vượt trội ở mốc 2 tháng (P < 0,0001) [1]. Từ kết quả trên, nhóm nghiên cứu đi đến kết luận rằng cỏ thi có hiệu quả trong việc giảm thiểu mức độ đau ở người bị đau bụng kinh nguyên phát [1].
Góc nhìn từ các tổng quan hệ thống y khoa
Bên cạnh thử nghiệm riêng lẻ trên, một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) xuất bản từ năm 2008 đến 2016 về việc dùng thảo dược đơn lẻ điều trị đau bụng kinh nguyên phát [2]. Báo cáo này đã phân tích 22 thử nghiệm lâm sàng, gồm 9 nghiên cứu đối chứng với giả dược và 13 nghiên cứu so sánh với thuốc điều trị tây y hoặc thực phẩm bổ sung dinh dưỡng [2].
Kết quả tổng quan cho thấy phần lớn các loại cây thuốc được đánh giá đều chứng minh có hiệu quả giảm đau kinh nguyệt trong ít nhất một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [2]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng chất lượng phương pháp luận của đa số các nghiên cứu này ở mức thấp hoặc chưa rõ ràng khi đánh giá theo thang điểm JADAD và công cụ rủi ro sai lệch Cochrane [2]. Do đó, người đọc cần hết sức thận trọng khi diễn giải kết quả và y học vẫn cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để kết luận chắc chắn về tính hiệu quả cũng như độ an toàn [2].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Nhiều người thường lầm tưởng rằng cứ là thảo dược thiên nhiên thì có thể thay thế hoàn toàn thuốc giảm đau tân dược hoặc chữa khỏi hẳn chứng đau kinh. Thực tế, cỏ thi chỉ được chứng minh có tác dụng hỗ trợ làm giảm mức độ đau trong nghiên cứu lâm sàng chứ không thể điều trị dứt điểm nguyên nhân cơ bản của tình trạng này [1].
Một hiểu lầm khác là quy kết mọi kết quả nghiên cứu trên động vật cho cơ thể người. Chẳng hạn, các nghiên cứu năm 2020 và 2021 phát hiện chiết xuất cỏ thi dạng cồn-nước giúp cải thiện đường huyết, men gan, mỡ máu ở chuột cống mắc đái tháo đường [4], hoặc dạng chiết xuất uống liều 200–400 mg/kg giúp bảo vệ mô mắt khỏi độc tính oxy hóa của thuốc cisplatin trên chuột cống đực [3]. Những dữ liệu này chỉ mới ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa được kiểm chứng hay có khuyến cáo liều dùng tương đương để điều trị các bệnh trên ở người [6, 8].
Ngoài ra, ở người bệnh suy thận mạn tính, một nghiên cứu năm 2012 với 31 người dùng bột hoa cỏ thi liều 1,5 g (3 ngày mỗi tuần trong 2 tháng) chỉ ghi nhận xu hướng giảm nhẹ nồng độ chất chuyển hóa oxit nitric trong huyết tương mà không đạt ý nghĩa thống kê [5]. Do đó, tác dụng của loài cây này rất khác nhau tùy theo dạng bào chế, liều lượng và đối tượng sử dụng cụ thể [1, 2, 3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù cỏ thi dạng trà túi lọc cho thấy tính an toàn và giảm đau tốt trong nghiên cứu trên nữ sinh viên trẻ [1], không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng loài cây này. Người có tiền sử dị ứng với các loại thực vật thuộc họ Cúc cần đặc biệt thận trọng vì nguy cơ xuất hiện phản ứng quá mẫn, mẩn ngứa hoặc kích ứng.
Những người đang mắc bệnh lý nền mạn tính, người bị suy giảm chức năng thận, phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng trà thảo mộc này. Tuyệt đối không được tự ý ngừng các phác đồ điều trị y tế hiện tại hoặc tự dùng thảo mộc để thay thế chỉ định của thầy thuốc. Nếu cơn đau bụng kinh kèm theo các biểu hiện bất thường như rong kinh dữ dội, sốt, nôn mửa hoặc đau không đáp ứng với các biện pháp thông thường, người bệnh cần tới bệnh viện kiểm tra để loại trừ các bệnh lý thực thể ở vùng chậu.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Dựa trên quy trình đã được thử nghiệm lâm sàng, người gặp tình trạng đau bụng kinh nguyên phát có thể cân nhắc việc uống trà cỏ thi túi lọc như một biện pháp bổ trợ [1]. Cách áp dụng là uống trà trong 3 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt, khi các triệu chứng đau bụng xuất hiện rõ rệt nhất [1].
Để đạt được sự dễ chịu tối đa, chị em nên duy trì việc dùng trà cỏ thi một lượng vừa phải, kết hợp giữ ấm vùng bụng dưới bằng túi chườm ấm, nghỉ ngơi điều độ và uống đủ nước ấm trong những ngày này. Hãy lựa chọn các sản phẩm trà túi lọc có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng nhằm tránh tình trạng trà bị lẫn tạp chất hoặc nấm mốc gây hại cho sức khỏe.
Tóm lại, cỏ thi là một thảo dược tiềm năng có bằng chứng lâm sàng giúp xoa dịu đáng kể mức độ đau bụng kinh nguyên phát [1]. Tuy vậy, chị em phụ nữ nên coi đây là giải pháp hỗ trợ tạm thời trong chế độ chăm sóc kỳ kinh, giữ thói quen sống lành mạnh và luôn trao đổi với bác sĩ phụ khoa để bảo vệ sức khỏe sinh sản một cách khoa học nhất.
