Dạ minh sa (phân dơi sấy khô) và Thảo quyết minh (hạt muồng) là hai vị thuốc dân gian quen thuộc thường được truyền tai với công dụng làm sáng mắt, chữa các chứng mờ mắt hay quáng gà. Nhiều người khi thấy mắt suy giảm thị lực thường tìm mua các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu cổ truyền về sắc uống với mong muốn bồi bổ đôi mắt nhanh chóng.

Tuy nhiên, xét về góc độ an toàn sinh học và bằng chứng khoa học thực nghiệm, việc tự ý dùng dược liệu có nguồn gốc bài tiết từ động vật hoang dã như phân dơi tiềm ẩn rủi ro lây nhiễm vi sinh vật rất lớn. Trong khi đó, hạt muồng thảo quyết minh sở hữu nhiều cơ sở dữ liệu về thành phần hóa thực vật, độ an toàn cấp tính và chuyển hóa sinh học, dù người dùng vẫn cần lưu ý thận trọng nguy cơ ngộ độc khi nhầm lẫn loài thực vật.

Thảo quyết minh và Dạ minh sa là gì?

Thảo quyết minh trong y học cổ truyền là hạt chín phơi khô của cây muồng, chủ yếu thuộc hai loài thực vật là Cassia obtusifolia L. hoặc Cassia tora L. [1]. Từ lâu, hạt của loài cây này đã được ghi nhận dùng như một loại thực phẩm, trà thảo mộc giải nhiệt và dược liệu hỗ trợ bảo vệ thị lực [2]. Dược liệu này chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, nổi bật là nhóm polyphenol, anthraquinone và chất nhầy hạt [5, 6, 8].

Ngược lại, Dạ minh sa là tên gọi quy ước trong đông y của chất thải (phân) phơi hoặc sao khô từ các loài dơi ăn sâu bọ. Trong các tài liệu nghiên cứu hiện đại về mặt hóa thực vật học và kiểm nghiệm chuẩn mực, dạ minh sa hầu như không có dữ liệu đối chứng lâm sàng rõ ràng về cơ chế tác động lên mô mắt hay cải thiện thị lực. Hơn nữa, phân của động vật hoang dã luôn tiềm ẩn các mối nguy về vi nấm, ký sinh trùng và mầm bệnh lạ nếu không được kiểm soát nghiêm ngặt.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt thảo quyết minh?

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại tập trung phân tích sâu cấu trúc hóa học, quá trình chuyển hóa đường ruột cũng như đánh giá độc tính của hạt muồng để làm sáng tỏ cơ chế sinh học của nó.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tìm hiểu tương tác giữa nước sắc hạt thảo quyết minh (Cassia obtusifolia L. hoặc Cassia tora L.) với hệ vi sinh vật đường ruột người và chuột thông qua hệ thống UPLC-QTOF/MS [1]. Ban đầu, các nhà khoa học phát hiện hợp chất axit ellagic tự nhiên có mặt trong dịch sắc hạt [1]. Khi dịch sắc này được ủ đồng nuôi cấy cùng huyền phù vi khuẩn đường ruột, vi sinh vật đã chuyển hóa axit ellagic thành 6 chất chuyển hóa chuyển tiếp họ urolithin bao gồm: urolithin A (uro-A), urolithin B (uro-B), uro-D, uro-M6, uro-M7 và uro-B-glucuronide (uro-B-glur) [1].

Nghiên cứu chỉ ra rằng uro-M6, uro-M7, uro-A và uro-B là các chất chuyển hóa chung xuất hiện ở cả dịch nuôi cấy hệ vi sinh vật của người và chuột [1]. Riêng chất chuyển hóa uro-D chỉ tìm thấy trong nuôi cấy vi khuẩn đường ruột chuột, trong khi uro-B-glur chỉ được phát hiện ở mẫu nuôi cấy hệ vi sinh vật đường ruột người [1]. Thử nghiệm in vitro này chứng minh các hoạt chất trong hạt thảo quyết minh khi đi vào đường tiêu hóa cần có sự tham gia tích cực của hệ khuẩn chí đường ruột để chuyển hóa thành các hợp chất có hoạt tính sinh học thứ cấp [1].

Bên cạnh quá trình chuyển hóa, độc tính cấp của chất nhầy từ hạt thảo quyết minh (Cassia obtusifolia) cũng được khảo sát trong nghiên cứu năm 2018 [3]. Khi đánh giá chất nhầy polysaccharide chiết xuất từ hạt muồng để làm màng bao phóng thích kéo dài cho thuốc, nghiên cứu thử nghiệm độc tính cấp đường uống ghi nhận chỉ số liều gây chết trung bình LD50 đạt mức cao, trên 2 g/kg trọng lượng cơ thể [3]. Kết quả này chứng minh màng nhầy tự nhiên của hạt thảo quyết minh tương đối an toàn khi sử dụng bằng đường uống ở liều thử nghiệm [3].

Về tác động bảo vệ tạng phủ, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột bị tổn thương gan do thuốc hóa trị fluorouracil (5-Fu) đã thử nghiệm chiết xuất anthraquinone toàn phần từ hạt thảo quyết minh ở 3 mức liều 0,4 g/kg; 0,8 g/kg và 1,6 g/kg [4]. So với nhóm chuột bệnh, nhóm được can thiệp bằng chiết xuất hạt thảo quyết minh ghi nhận giảm hoạt độ men gan ALT và AST trong huyết thanh, giảm nồng độ myeloperoxidase (MPO), đồng thời làm tăng rõ rệt hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và khả năng chống oxy hóa tổng số (T-AOC) trong mô gan [4].

Phân tích sắc ký vân tay HPLC trong nghiên cứu này xác định được 31 thành phần liên quan đến hiệu quả bảo vệ, trong đó 5 hoạt chất tương quan hàng đầu được định danh gồm aurantio-obtusin, rhein, emodin, chrysophanol và physcion [4]. Những dữ chất anthraquinone này phối hợp tạo nên tác dụng bảo vệ tế bào gan trước các phản ứng oxy hóa và tổn thương viêm [4].

Năm 2025, một nghiên cứu ứng dụng mô hình mạng nơ-ron GA-BP kết hợp sắc ký vân tay HPLC ở các nồng độ dịch chiết 0,1; 0,2 và 0,4 g/mL trên chuột bị tổn thương gan dùng liều 0,4; 0,8 và 1,6 g/kg chiết xuất hạt thảo quyết minh [5]. Kết quả tính toán cho thấy giới hạn điểm hiệu quả quang phổ đạt mức từ 6,16 đến 7,30 với sai số dự đoán dưới 0,2, tạo công cụ kiểm soát chất lượng chuẩn xác cho dịch chiết dược liệu này [5]. Cùng năm 2025, một nhóm nghiên cứu khác đã phát hiện hạt Cassia obtusifolia chứa 22 chất ức chế tiềm năng men lipase tụy thông qua mô hình phân tử gắn hạt nano từ tính [2]. Các chất điển hình như Cassiaside B, Biochanin A 7-glucoside và Aurantio-obtusin có khả năng gắn kết mạnh với gốc axit amin ASP249 của men lipase, mở ra hướng nghiên cứu hỗ trợ cải thiện chứng béo phì bên cạnh công dụng bảo vệ mắt cổ truyền [2].

Giới hạn bằng chứng và nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn thảo dược

Mặc dù hạt thảo quyết minh được y học cổ truyền ghi nhận lợi ích bảo vệ mắt và các nghiên cứu xác nhận tính an toàn của chất nhầy cũng như khả năng chống oxy hóa [5, 6, 8], người dùng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này. Đa phần các thử nghiệm hiện đại về cơ chế anthraquinone hay chuyển hóa urolithin đều mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm in vitro hoặc mô hình trên loài gặm nhấm [2, 8]. Chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để khẳng định thảo quyết minh có thể thay thế thuốc điều trị dứt điểm các tật khúc xạ hay bệnh lý đáy mắt.

Mặt khác, rủi ro lớn nhất đối với người dân khi tự ý thu hái các loại hạt muồng mọc hoang là nhầm lẫn loài. Chi Cassia có nhiều phân loài khác nhau với đặc tính hóa học và độc tính tách biệt [1, 3, 4]. Năm 2003, kỹ thuật điện di mao quản với dung dịch đệm borate 0,1 mol/L, SDS 0,1 mol/L ở pH 8,5 và điện thế 25 kV đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về sắc ký đồ giữa 6 loài hạt Cassia [6]. Đến năm 2015, nghiên cứu phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đối với 42 mẫu hạt (20 mẫu Cassia obtusifolia và 22 mẫu Cassia tora) tại các tỉnh của Trung Quốc đã nhận diện 22 thành phần hoạt tính chính để phân biệt chính xác hai loài hạt muồng làm thuốc này [7].

Việc thiếu kỹ năng nhận diện có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng nếu hái nhầm cây muồng tây (Cassia occidentalis). Báo cáo y khoa năm 2018 tại miền Bắc Ấn Độ đã ghi nhận chuỗi 3 ca bệnh trẻ nhỏ bị ngộ độc cấp tính sau khi ăn phải hạt cây Cassia occidentalis [8]. Điển hình là trường hợp một bé trai 4,5 tuổi nhập viện cấp cứu sau 2 ngày ăn hạt muồng tây với các triệu chứng li bì, vàng da, giảm ăn uống và rối loạn tri giác nặng nề gồm nói lảm nhảm, hành vi tự gây thương tích [8].

Hội chứng độc tính này được xác định là bệnh não - cơ - gan cấp tính (hepatomyoencephalopathy) do ngộ độc Cassia occidentalis, gây suy gan cấp nguy kịch rất dễ nhầm lẫn với bệnh viêm não do virus [8]. Cả 3 bệnh nhi sau đó may mắn được hồi sức tích cực, kiểm soát suy gan và xuất viện mà không để lại di chứng [8]. Báo cáo này là hồi chuông cảnh báo về độc tính đe dọa tính mạng khi sử dụng nhầm lẫn các loài hạt muồng dại chưa được kiểm định.

Độc tính sinh học của Dạ minh sa: Vì sao cần thận trọng?

Khi so sánh giữa phân dơi và hạt thảo quyết minh, sự chênh lệch về an toàn sinh học là yếu tố quan trọng nhất. Phân dơi thực chất là sản phẩm đào thải của loài dơi sau khi tiêu hóa xác côn trùng. Về mặt sinh học, dơi là ổ chứa tự nhiên của nhiều loại virus, vi khuẩn đường ruột và vi nấm nguy hiểm, đặc biệt là nấm Histoplasma capsulatum sinh sôi mạnh trong môi trường phân dơi mục nát.

Quá trình thu nhặt phân dơi tự nhiên trong các hang động hoặc trần nhà cổ tiềm ẩn nguy cơ cao nhiễm bào tử nấm hoặc độc tố sinh học nếu quy trình xử lý nhiệt không đạt chuẩn. Hơn nữa, việc sử dụng một sản phẩm chất thải qua đường uống hoặc sắc nước rửa mắt có thể gây nhiễm trùng tiêu hóa, viêm kết mạc hoặc dị ứng nghiêm trọng. Các tài liệu khoa học hiện hành hoàn toàn thiếu vắng các bằng chứng thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên khẳng định phân dơi có hoạt chất giúp tái tạo tế bào võng mạc hay tăng thị lực.

Do đó, việc dùng dạ minh sa thuần túy mang tính chất kinh nghiệm dân gian truyền miệng và chứa đựng rủi ro ô nhiễm vi sinh vật cao hơn nhiều so với việc sử dụng nguồn dược liệu thực vật đã được chuẩn hóa.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Đối với hạt thảo quyết minh, mặc dù các nghiên cứu cho thấy chất nhầy an toàn cấp tính ở liều thử nghiệm [3] và chiết xuất anthraquinone giúp bảo vệ tế bào gan chuột [4], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng:

  • Trẻ nhỏ: Tuyệt đối không để trẻ tự ý hái hoặc ăn các loại hạt muồng dại ngoài tự nhiên để phòng ngừa nguy cơ nhầm lẫn với hạt Cassia occidentalis gây hội chứng suy gan não cấp [8].
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang bị tiêu chảy: Do dịch sắc hạt tương tác mạnh với hệ vi sinh đường ruột và chứa các dẫn xuất anthraquinone có tính nhuận tràng [2, 8].
  • Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà hạt muồng kéo dài để tránh tương tác bất lợi.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng do thiếu dữ liệu an toàn toàn diện trên nhóm đối tượng đặc biệt này.

Đối với dạ minh sa, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân không nên tự ý tìm kiếm, chế biến hoặc đun uống phân dơi hoang dã để chữa các tật khúc xạ hay mờ mắt nhằm tránh nhiễm trùng và ngộ độc tạp chất.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng hạt thảo quyết minh như một loại thức uống thanh nhiệt hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt:

  • Chọn mua dược liệu rõ nguồn gốc: Chỉ mua hạt thảo quyết minh tại các cơ sở đông dược, hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín đã qua sơ chế, làm sạch và được cơ quan chức năng kiểm nghiệm loài thực vật (Cassia obtusifolia hoặc Cassia tora), tuyệt đối không tự hái hạt muồng dại [2, 3].
  • Cách chế biến: Trong y học cổ truyền, hạt muồng thường được làm sạch, sao vàng thơm ở lửa nhỏ trước khi hãm trà hoặc sắc nước uống nhằm giảm bớt tính kích ứng đường tiêu hóa.
  • Liều lượng vừa phải: Chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải dạng trà hãm loãng trong ngày, không nên lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hay dùng liều quá cao kéo dài khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.
  • Chăm sóc mắt khoa học: Để bảo vệ thị lực, giải pháp căn bản nhất là duy trì lối sống lành mạnh, cho mắt nghỉ ngơi sau mỗi 20-30 phút làm việc với màn hình điện tử, đeo kính bảo hộ và đi khám chuyên khoa mắt định kỳ nếu có dấu hiệu nhìn mờ đột ngột.

Tóm lại, khi đứng trước lựa chọn bồi bổ mắt, hạt thảo quyết minh (Cassia seed) là giải pháp có cơ sở khoa học và nguồn gốc thực vật an toàn hơn hẳn so với việc sử dụng dạ minh sa (phân dơi). Dù vậy, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm hạt muồng chuẩn hóa để tránh nhầm lẫn thực vật độc hại và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để hỗ trợ sức khỏe đúng cách.