Nhiều nam giới tìm đến các loại thảo dược bổ thận tráng dương với niềm tin mù quáng rằng nguồn gốc thiên nhiên luôn vô hại. Trong số đó, bạch tật lê (tên khoa học Tribulus terrestris) là cái tên nổi bật, thường được quảng bá rầm rộ như thần dược tăng sinh lực phái mạnh và cải thiện thể lực [1], [2].
Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng chiết xuất này liều cao hoặc dùng kéo dài lại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc nghiêm trọng cho gan và thận [3], [4]. Các báo cáo y khoa thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp suy đa tạng nguy kịch chỉ vì tin vào các sản phẩm gắn mác tự nhiên [3], [4].
Từ thảo dược hỗ trợ sinh lực đến nguy cơ ngộ độc
Bạch tật lê vốn là loài cây bụi mọc phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới [4]. Y học cổ truyền từng dùng loại cây này để hỗ trợ điều trị sỏi thận hoặc cải thiện ham muốn tình dục [3], [5]. Ngày nay, nó được chiết xuất thành viên uống bổ trợ bán tràn lan mà không chịu sự quản lý chặt chẽ như dược phẩm [1].
Vấn đề nảy sinh khi người dùng uống quá liều hoặc dùng dạng tinh chất cô đặc trong thời gian dài [4]. Dù từng được liên kết với tình trạng vàng da nặng và tử vong ở động vật ăn cỏ [4], độc tính của bạch tật lê trên cơ thể người thường bị xem nhẹ cho đến khi các ca cấp cứu liên tiếp xuất hiện [4], [2].
Cơ chế gây hại: Gan quá tải, thận tắc nghẽn
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các hoạt chất thảo dược, còn thận đảm nhận việc lọc và đào thải cặn bã. Khi nạp lượng lớn chiết xuất bạch tật lê, các tế bào gan bị tổn thương trực tiếp dẫn đến hiện tượng hủy hoại tế bào và ứ mật nặng [4], [2].
Nghiên cứu cho thấy thảo dược này có thể đóng vai trò như chất ức chế vừa phải đối với enzym chuyển hóa CYP3A4 [1]. Đây là loại enzym thiết yếu giúp gan chuyển hóa rất nhiều loại thuốc tây y phổ biến [1]. Sự ức chế này khiến độc chất và nồng độ thuốc tích tụ, kích hoạt phản ứng độc gan do thảo dược [1].
Tại thận, tình trạng suy thận cấp có thể phát sinh do hoại tử ống thận cấp tính [2]. Khi gan bị ngộ độc khiến lượng sắc tố mật (bilirubin) trong máu tăng vọt, các trụ mật bất thường lắng đọng trực tiếp trong ống thận, gây tắc nghẽn và làm mất hoàn toàn chức năng lọc của thận [2].
Cảnh báo từ các ca tổn thương gan thận thực tế
Các báo cáo lâm sàng trên thế giới đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ phá hủy cơ thể của loại thảo mộc này. Năm 2010, một trường hợp nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh tại Iran đã phải nhập viện khẩn cấp sau khi dùng dịch chiết bạch tật lê liên tục chỉ trong 2 ngày để ngừa sỏi thận [3].
Bệnh nhân xuất hiện triệu chứng co giật, chỉ số men gan aminotransferase và chỉ số creatinin đánh giá chức năng thận tăng vọt [3]. Tình trạng được xác định gồm ngộ độc gan, ngộ độc thận và nhiễm độc thần kinh [3]. Rất may mắn, các triệu chứng chỉ bắt đầu thuyên giảm và men gan dần bình thường hóa sau khi ngừng dùng thảo dược [3].
Mức độ nguy hiểm còn tăng cao khi sử dụng kéo dài. Một ca lâm sàng ghi nhận năm 2024 tại Mỹ mô tả người đàn ông 46 tuổi dùng thực phẩm bổ sung bạch tật lê hàng ngày suốt 2 tháng [4]. Ông nhập viện trong tình trạng vàng da nghiêm trọng, chỉ số bilirubin toàn phần tăng vọt lên mức kỷ lục 48 mg/dL cùng suy giảm chức năng thận với creatinin máu chạm mốc 7,1 mg/dL [4].
Kết quả sinh thiết gan của bệnh nhân này hoàn toàn phù hợp với chẩn đoán tổn thương gan do thuốc [4]. Độc tính nặng đến mức các bác sĩ phải tiến hành 3 đợt lọc huyết tương, bilirubin mới giảm dần sau từng đợt [4]. Thận của người bệnh sau đó hồi phục tốt và được xuất viện khi bilirubin giảm về mức an toàn 1,1 mg/dL [4].
Một trường hợp khác được công bố năm 2015 ở một nam thanh niên trẻ tuổi dùng bạch tật lê nhằm tăng cường hiệu suất tập luyện [2]. Thói quen này dẫn tới tình trạng tăng bilirubin máu nghiêm trọng, kéo theo suy thận cấp với kết quả sinh thiết thận phát hiện các trụ mật nằm rải rác trong lòng ống thận [2].
Nguy cơ đe dọa tính mạng còn nhân lên gấp bội khi kết hợp thảo dược với thuốc tây y. Nghiên cứu năm 2024 báo cáo một cụ ông 71 tuổi bị tiêu cơ vân kèm tăng nhẹ men gan cấp cứu tại bệnh viện [1]. Nguyên nhân bắt nguồn từ tương tác giữa bạch tật lê và thuốc hạ mỡ máu atorvastatin mà ông đang dùng dài ngày [1]. Việc bạch tật lê ức chế CYP3A4 đã làm bùng phát độc tính tiêu cơ vân, khiến bệnh nhân phải bù dịch tích cực bằng natri clorid và natri bicarbonat đường tĩnh mạch liên tục nhiều ngày [1].
Bằng chứng hai chiều trong nghiên cứu khoa học
Bên cạnh các ca ngộ độc, một số nghiên cứu tiền lâm sàng lại tìm thấy khả năng chống oxy hóa của loài cây này ở điều kiện phòng thí nghiệm nhất định. Năm 2011, một nghiên cứu trên loài cá nước ngọt Oreochromis mossambicus ghi nhận chiết xuất bạch tật lê ở liều 250 mg/kg có khả năng giảm nhẹ độc tính trên gan do ngộ độc paracetamol liều 500 mg/kg trong 24 giờ [6]. Dịch chiết này giúp kiểm soát sự gia tăng bất thường của hàng loạt men oxy hóa và enzym chuyển hóa mô gan, mang lại giá trị bảo vệ trên mô hình cá [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2025 thực hiện trên 9 nhóm chuột cống trắng Wistar (mỗi nhóm 6 con) trong 14 ngày cho thấy chiết xuất ethanol của bạch tật lê (EETT) ở các liều 150, 300 và 450 mg/kg có tác dụng bảo vệ thận trước độc tính của kháng sinh gentamicin liều 100 mg/kg tiêm trong 8 ngày [5]. Mức bảo vệ thể hiện qua việc giảm nồng độ MDA, tăng các enzym chống oxy hóa như catalase (CAT) và glutathione (GSH), đồng thời cấu trúc vi thể của thận phục hồi hoàn toàn ở liều 450 mg/kg [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ ra giới hạn rõ ràng: chiết xuất bằng dung môi acetonitrile của cùng loại cây này ở các liều tương đương lại hoàn toàn không mang lại tác dụng bảo vệ thận nào [5]. Điều đó cho thấy hoạt tính sinh học thay đổi rất lớn tùy theo phương pháp chiết xuất dung môi và chưa thể áp dụng trực tiếp lên con người [5].
Về hiệu quả lâm sàng đối với rối loạn cương dương, tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 tổng hợp từ 8 nghiên cứu cho thấy bạch tật lê cải thiện đáng kể điểm chỉ số chức năng cương dương quốc tế gồm IIEF-5 (chênh lệch trung bình MD 3,23) và IIEF-15 (MD 14,44) so với giả dược [7]. Dù vậy, nghiên cứu khẳng định thảo dược không làm thay đổi nồng độ testosterone toàn phần trong máu và chưa cho thấy sự khác biệt về biến cố bất lợi so với giả dược trong các thử nghiệm có kiểm soát [7].
Dữ liệu này tạo nên sự đối lập: trong môi trường thử nghiệm chọn lọc liều chuẩn, thảo dược có thể an toàn hoặc hỗ trợ sinh lý [7], nhưng khi người dùng tự ý mua uống không kiểm soát liều lượng và chất lượng, nguy cơ ngộ độc cấp tính trên gan thận là hoàn toàn có thật [3], [4], [1].
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Nhiều người tin rằng thảo dược giúp giải độc nên uống càng nhiều nước sắc hay viên hoàn chiết xuất thì gan và thận càng khỏe. Thực tế chứng minh điều ngược lại, chính việc uống quá đậm đặc dịch chiết chỉ trong 2 ngày đã khiến người bệnh co giật và hủy hoại tế bào gan [3].
Một lầm tưởng phổ biến khác là xem các sản phẩm thảo dược tăng cường sinh lực như đồ bổ, có thể dùng chung tùy tiện với các toa thuốc trị bệnh mạn tính [1]. Việc phối hợp thiếu hiểu biết giữa bạch tật lê và các loại thuốc chuyển hóa qua gan như nhóm statin điều trị rối loạn mỡ máu có thể dẫn tới biến chứng tiêu cơ vân và hoại tử tế bào nguy kịch [1].
Ai tuyệt đối phải thận trọng?
Nhóm người có tiền sử bệnh gan, xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc có chức năng thận suy giảm không nên mạo hiểm sử dụng các sản phẩm chứa bạch tật lê [3], [4]. Khả năng chuyển hóa và đào thải kém sẽ khiến độc chất tích tụ nhanh hơn gấp nhiều lần [4].
Người cao tuổi đang điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp hoặc mỡ máu bằng thuốc tây y, đặc biệt là nhóm thuốc hạ mỡ máu statin, cần tránh xa loại thảo dược này do nguy cơ ức chế enzym chuyển hóa thuốc [1]. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung thêm bất kỳ chiết xuất thảo mộc nào [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng bạch tật lê nhằm mục đích cải thiện sinh lực, người tiêu dùng chỉ nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua cấp phép kiểm định thay vì mua các loại rễ phơi khô, bột tán trôi nổi hoặc tự đun sắc nồng độ cao [3], [2].
Không tự ý tăng liều để mong đạt hiệu quả nhanh, không dùng liên tục suốt nhiều tuần hoặc nhiều tháng nếu không có sự giám sát y tế [4]. Luôn duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống đa dạng dưỡng chất để giảm tải gánh nặng cho hệ bài tiết.
Khi đang dùng sản phẩm mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu như trà đặc, mệt mỏi lú lẫn hoặc đau mỏi cơ dữ dội, người bệnh phải lập tức ngưng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm gan, thận kịp thời [3], [4], [1].
Thảo dược tự nhiên chỉ mang lại lợi ích khi được dùng đúng mục đích và chuẩn mực về liều lượng. Đừng để mong muốn cải thiện sức khỏe nhất thời biến thành nguyên nhân khiến gan và thận suy kiệt vì lạm dụng các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc.
