Nhiều người có thói quen tự ý đun sắc các loại cây cỏ dân gian như ba chạc để uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ trị bệnh ngoài da. Tuy nhiên, việc tùy tiện kết hợp các loại thảo dược tự nhiên khi đang dùng thuốc điều trị mạn tính, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp, tiềm ẩn những hiểm họa khó lường.
Người đang uống thuốc hạ áp không nên tự ý dùng cây ba chạc. Thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất sinh học có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị tim mạch qua hệ enzyme chuyển hóa hoặc làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu.
Cơ chế tương tác thuốc qua hệ enzyme gan
Để hiểu vì sao thảo dược có thể gây hại khi uống chung với thuốc hạ áp, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý thuốc. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa hầu hết các loại dược phẩm thông qua hệ thống enzyme cytochrome P450 (thường gọi tắt là CYP450) [1]. Hệ thống này đóng vai trò quyết định trong việc phân giải và đào thải thuốc ra khỏi cơ thể [2].
Khi một chất lạ đi vào cơ thể, nó có thể là chất nền, chất ức chế hoặc chất cảm ứng đối với các enzyme này [1]. Nếu một dược chất ức chế hoạt tính của enzyme CYP450, tốc độ phân giải thuốc bị chậm lại, khiến nồng độ thuốc tích tụ cao bất thường trong máu và dẫn tới ngộ độc [3], [4]. Ngược lại, nếu dược chất kích thích làm tăng biểu hiện của enzyme, thuốc điều trị sẽ bị đào thải quá nhanh, làm giảm hoặc mất hoàn toàn hiệu lực hạ áp [3], [4].
Nhiều loại thuốc tim mạch phụ thuộc chặt chẽ vào con đường chuyển hóa này [1]. Trong số các phân họ enzyme, có 6 dạng chính chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% lượng thuốc trên thị trường, nổi bật nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [5]. Bất kỳ sự xáo trộn nào lên các enzyme này đều khiến việc kiểm soát huyết áp trở nên bấp bênh và nguy hiểm [1], [6].
Nghiên cứu chỉ ra rủi ro từ thảo dược
Các chất bổ sung từ thảo dược và cây cỏ tự nhiên là nguồn cơn lớn dẫn đến các tương tác giữa thảo dược với thuốc chuyển hóa qua gan [3]. Nghiên cứu tổng quan năm 2017 về độc tính gan của các chế phẩm bổ sung thảo dược nhấn mạnh rằng enzyme CYP450 chuyển hóa một lượng lớn thuốc được cấp phép và các sản phẩm thảo dược tự nhiên [3]. Việc dùng đồng thời thảo dược có thể làm tăng hoặc giảm quá trình chuyển hóa này [3].
Các thụ thể tiếp nhận chất lạ trong cơ thể như thụ thể CAR (constitutive androstane receptor) và thụ thể PXR (pregnane X receptor) có khả năng phản ứng với các phân tử ngoại sinh bằng cách gia tăng biểu hiện hàng loạt gen tham gia vào quá trình chuyển hóa, bao gồm cả CYP450 [3]. Đồng thời, nhiều hợp chất trong thực vật có thể ức chế trực tiếp hoạt tính enzyme [3]. Cả hai quá trình kích hoạt tăng cường hoặc ức chế hoạt tính enzyme đều dẫn tới nguy cơ tương tác thuốc và ngộ độc tế bào gan [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã báo cáo trường hợp lâm sàng điển hình về tương tác giữa thảo dược và thuốc chuyển hóa qua CYP450 [4]. Bệnh nhân đang duy trì phác đồ điều trị ổn định suốt 10 năm với efavirenz – loại thuốc chuyển hóa chính qua CYP2B6 và một phần qua CYP3A4 [4]. Khi dùng thêm chiết xuất thảo dược Ginkgo biloba, các hoạt chất trong cây đã kích thích biểu hiện gen của enzyme CYP450, làm giảm nồng độ thuốc và dẫn đến thất bại điều trị [4].
Nghiên cứu mô hình hóa năm 2023 trên máy chủ thuật ngữ đa ngôn ngữ HeTOP tích hợp cơ sở dữ liệu lâm sàng EDSaN đã phân tích 776 thành phần thuốc liên quan đến 14 enzyme CYP450 và glycoprotein P [2]. Các enzyme này bao gồm CYP1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C18, 2C19, 2D6, 2E1, 3A4, 3A7, 11B1 và 11B2 [2]. Kết quả phân tích cho thấy việc kê đơn hoặc dùng đồng thời các hoạt chất tác động lên hệ enzyme này diễn ra rất phức tạp, dễ dẫn đến hiện tượng ức chế hoặc cảm ứng enzyme ngoài ý muốn, làm thay đổi trực tiếp hiệu quả điều trị của bệnh nhân [2].
Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người tin rằng thảo dược dân gian như ba chạc có tác dụng thanh nhiệt, tiêu viêm, giãn mạch hạ áp tự nhiên nên dùng kết hợp sẽ càng tốt. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay về việc phối hợp thảo dược với thuốc tân dược còn nhiều khoảng trống và rủi ro chưa được lường hết [3].
Các cơ quan quản lý dược phẩm như Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) yêu cầu thuốc tân dược phải trải qua quá trình đánh giá nghiêm ngặt về khả năng ức chế hoặc kích thích hệ CYP450 trước khi lưu hành [3]. Trái lại, các sản phẩm thảo dược, cây cỏ tự nhiên lưu hành thường không bắt buộc phải giám sát hay báo cáo biến cố bất lợi [3]. Dữ liệu về tương tác và độc tính của thảo dược chủ yếu chỉ được phát hiện sau đó qua các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu hồi cứu [3].
Do thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về tương tác trực tiếp trên người, việc tự ý uống nước sắc cây ba chạc song song với thuốc tim mạch là hành vi mạo hiểm [1]. Người bệnh không thể biết các hoạt chất phức tạp trong lá, thân hay rễ cây sẽ ức chế hay kích thích enzyme gan nào, dẫn tới nồng độ thuốc huyết áp trong máu biến thiên khó lường [1], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có hoạt tính sinh học đều có thể là chất lạ đối với gan và kích hoạt các phản ứng đào thải hoặc ức chế enzyme [3]. Thảo dược hoàn toàn có thể gây độc gan và tương tác nguy hiểm không kém gì thuốc hóa dược tổng hợp [3].
Nhiều người cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc hạ áp (ví dụ cách nhau 2-3 tiếng) là sẽ an toàn. Điều này không đúng với cơ chế tương tác qua hệ enzyme gan. Sự ức chế enzyme phụ thuộc thời gian hoặc kích thích tăng biểu hiện gen có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần sau khi dùng thảo dược [3], [7]. Do đó, việc giãn giờ uống trong ngày không giúp loại bỏ nguy cơ tương tác nếu các enzyme gan đã bị biến đổi hoạt tính [3], [7].
Một số người lại nghĩ khi huyết áp đo tại nhà vẫn ổn định thì việc uống kèm thảo dược là vô hại. Tương tác dược lực học và dược động học có thể diễn tiến âm thầm [1]. Biến chứng như tụt huyết áp quá mức gây ngất xỉu, thiếu máu não, hoặc ngược lại là mất tác dụng hạ áp gây tăng huyết áp kịch phát có thể xuất hiện đột ngột khi nồng độ thuốc chạm ngưỡng nguy hiểm [1], [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm người bệnh đang dùng các nhóm thuốc điều trị tim mạch, hạ huyết áp, kiểm soát rối loạn nhịp tim phải tuyệt đối cẩn trọng [1], [6]. Rất nhiều thuốc nhóm này chịu sự chuyển hóa trực tiếp của hệ CYP450, đặc biệt là các phân họ CYP3A, CYP2D6 hoặc CYP1A2 [1], [6], [5].
Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền cùng lúc (như tăng huyết áp kèm đái tháo đường, mỡ máu) cũng đối mặt với nguy cơ rất cao. Nhóm này thường phải dùng nhiều loại thuốc đồng thời, chức năng gan và thận đã suy giảm theo tuổi tác, khiến khả năng bù trừ trước các tương tác thuốc trở nên rất kém [1], [3].
Người có tiền sử viêm gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh xa các loại nước sắc thảo dược không rõ liều lượng. Việc gan đang tổn thương lại phải xử lý thêm các hợp chất chưa rõ cơ chế chuyển hóa có thể dẫn tới suy gan cấp tính hoặc ngộ độc thuốc điều trị nặng nề [3].
Áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang được chỉ định dùng thuốc hạ huyết áp hằng ngày, quy tắc tiên quyết là tuân thủ đúng liều lượng và thời gian dùng thuốc đã được bác sĩ kê đơn. Không tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang dùng các bài thuốc nam truyền miệng.
Khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, bao gồm cây ba chạc, người bệnh cần mang theo mẫu hoặc thông tin cây thuốc để tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ chuyên môn. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên các tương tác chuyển hóa đã biết qua hệ CYP450 để đưa ra lời khuyên phù hợp [1], [6].
Trong trường hợp vô tình hoặc đã lỡ uống nước sắc ba chạc cùng lúc với thuốc hạ áp, cần theo dõi sát sao các chỉ số huyết áp tại nhà. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt dữ dội, mệt lả do tụt huyết áp, nhịp tim không đều, hoặc huyết áp tăng vọt trở lại, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời [1], [6].
Việc sử dụng thảo dược tự nhiên cần có sự hiểu biết khoa học và thận trọng đúng mức. Thuốc hạ huyết áp là phương pháp điều trị đã được kiểm chứng rõ ràng về độ an toàn và hiệu quả, người bệnh tuyệt đối không nên đánh đổi sức khỏe bằng những loại cây cỏ chưa rõ nguy cơ tương tác.
