Nhiều gia đình Việt Nam thường giữ thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà như cây mua đất để đun nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ trị bệnh tiêu hóa, viêm nhiễm. Khi đang phải điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tân dược, không ít người vẫn duy trì bài thuốc dân gian này vì nghĩ thảo mộc lành tính. Thực tế, sự kết hợp thiếu kiểm soát này tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các tương tác thuốc bất lợi đối với sức khỏe.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc "dùng cây mua đất cùng thuốc tây có an toàn không": Người bệnh cần hết sức thận trọng và không nên tự ý phối hợp đồng thời. Các hoạt chất thực vật nói chung có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan hoặc làm giảm hấp thu các vi chất và hoạt chất điều trị. Việc tìm hiểu rõ cơ chế tương tác sẽ giúp người bệnh phòng tránh những biến cố đáng tiếc.

Cơ chế tương tác giữa thảo mộc và thuốc tân dược

Hệ thống enzyme cytochrome P450 (thường gọi tắt là CYP450) tại gan và ruột đóng vai trò then chốt trong việc chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tây hiện nay [1]. Khoảng 60% các thuốc dùng trên lâm sàng phụ thuộc vào hoạt động của hệ enzyme này [1]. Trong đó, các phân nhóm enzym chính chịu trách nhiệm chuyển hóa bao gồm CYP3A4, CYP1A2 và CYP2E1 [1]. Khi một chất làm ức chế hoặc cảm ứng các enzyme này, tốc độ đào thải thuốc sẽ thay đổi hoàn toàn [2].

Khi thảo dược đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên có thể hoạt động như chất ức chế enzyme theo cơ chế gắn kết đặc hiệu [3]. Hiện tượng này khiến thuốc điều trị không được phân giải đúng thời gian quy định, dẫn đến tích tụ nồng độ cao trong máu và làm tăng độc tính [3], [2]. Ngược lại, nếu thảo mộc kích hoạt thụ thể hoặc cảm ứng enzym, thuốc sẽ bị đào thải nhanh chóng, dẫn đến thất bại trong điều trị [2], [4]. Ngoài ra, hàm lượng polyphenol và tannin dồi dào trong các cây bụi mọc hoang cũng cản trở sự hấp thu của nhiều vi chất kim loại và dược chất dạng viên uống qua niêm mạc ruột.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thảo dược - thuốc?

Hiện tại, chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu riêng biệt về tương tác trực tiếp giữa cây mua đất và từng loại thuốc tây cụ thể trên cơ thể người bệnh. Hầu hết các bằng chứng về tương tác thảo dược - thuốc hiện nay tập trung vào các chiết xuất thực vật và mô hình men gan invitro hoặc trên động vật.

Một nghiên cứu đánh giá tổng quan vào năm 2012 cho thấy các loại thảo dược bổ sung có nguy cơ cao tạo ra tương tác lâm sàng nghiêm trọng khi hoạt chất của chúng ức chế cơ chế của men gan cytochrome P450 (như Hydrastis canadensis, Piper nigrum, Schisandra chinensis) hoặc liên kết với các thụ thể nhân [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng ngoài bản thân dược chất, nhiều yếu tố bên ngoài liên quan đến bào chế cũng có thể làm tăng nguy cơ tương tác này [3].

Nghiên cứu in vitro năm 2021 tiến hành trên microsome gan người đã khảo sát chi tiết khả năng ức chế men gan của 6 hoạt chất lignan có cấu trúc dibenzocyclooctadiene (schisandrin, gomisin A, B, C, N và wuweizisu C) trên 9 enzyme CYP450 và 6 enzyme UGT [5]. Kết quả chỉ ra các hợp chất lignan chứa nhóm methylenedioxyphenyl gây ức chế phụ thuộc vào thời gian và nồng độ đối với CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2E1 tương tự như CYP3A, nhưng không gây ức chế phụ thuộc thời gian trên CYP1A2, CYP2A6 và CYP2D6 [5]. Đáng chú ý, gomisin A tạo chất chuyển hóa phản ứng carbene liên hợp với glutathione gây ức chế mạnh CYP2C8, CYP2C19 và CYP3A4 [5]. Sự ức chế men UGT của các chất này thì ở mức độ hạn chế với chỉ số IC50 > 15 microM [5].

Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2020 trên chuột cống đánh giá tương tác dược động học giữa chiết xuất S. chinensis (liều 3 và 10 g/kg trong 5 ngày) và thuốc kháng virus lamivudine (liều 10 mg/kg) [1]. Kết quả cho thấy diện tích dưới đường cong (AUC) của nhóm chỉ uống lamivudine là 74,53 ± 11,30 min(mcg/mL), nhóm dùng thảo dược liều 3 g/kg là 87,10 ± 3,51 min(mcg/mL) và liều 10 g/kg là 78,74 ± 4,79 min(mcg/mL) [1]. Nồng độ đỉnh Cmax lần lượt là 7,02 ± 2,37; 7,83 ± 1,42 và 8,09 ± 2,39 mcg/mL [1]. Thời gian bán thải t1/2beta lần lượt là 27,40 ± 2,60; 30,62 ± 5,43 và 21,49 ± 2,96 phút [1]. Các tác giả kết luận rằng chiết xuất thảo dược này không làm thay đổi đáng kể dược động học của lamivudine trên động vật, cho thấy không phải mọi kết hợp thảo dược đều gây ra tương tác bất lợi [1].

Tác động lâm sàng khi nồng độ thuốc bị biến đổi

Tương tác làm thay đổi enzyme gan là mối đe dọa thường trực, đặc biệt đối với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp [4]. Đơn cử như trong điều trị tâm thần hoặc thần kinh, các thuốc như clozapine hoặc risperidone rất nhạy cảm; việc dùng thêm chất ức chế men CYP1A2 hoặc CYP2D6/CYP3A có thể gây độc tính và tác dụng phụ nguy hiểm cho bệnh nhân [4]. Ngược lại, nếu gặp chất gây cảm ứng men, nồng độ thuốc hạ thấp dần dẫn đến mất hoàn toàn hiệu quả điều trị [4].

Nhiều thuốc chống ký sinh trùng phổ biến như albendazole cũng có tương tác với các men gan như CYP3A4, CYP1A2 và CYP1A1, hay thiabendazole tương tác với CYP1A2 và CYP1A1 [6]. Khi phối hợp thảo dược bừa bãi có thể làm rối loạn quá trình khử độc và thanh thải các thuốc này tại gan [6]. Trong điều trị ung thư hoặc đa bệnh lý, việc nắm rõ ảnh hưởng của các chất tới hệ thống P450 là bắt buộc để tránh làm mất hoạt tính của thuốc hoặc gây ngộ độc nặng nề [7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc dân gian

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, không thể tương tác với thuốc hóa dược". Thực tế, cây thuốc chính là một phức hợp các chất hóa học tự nhiên; chúng cũng đi qua dạ dày, ruột non và chuyển hóa tại gan giống hệt thuốc tây. Do đó, việc thảo dược đối kháng hoặc cạnh tranh gắn kết với các thụ thể và men chuyển hóa là hoàn toàn bình thường [3], [8].

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống cây mua đất cách bữa ăn là an toàn. Tuy nhiên, nếu thảo dược chứa các hoạt chất ức chế men gan phụ thuộc thời gian (tạo chất chuyển hóa không hồi phục), men gan sẽ bị vô hiệu hóa trong nhiều giờ đến nhiều ngày [5]. Lúc này, dù uống thuốc tây cách xa vài tiếng đồng hồ, nồng độ thuốc trong máu vẫn có nguy cơ tăng vọt bất thường [5], [2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang điều trị bằng các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp (như thuốc chống loạn thần, thuốc trợ tim, chống đông máu, chống thải ghép) [4].
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, suy giảm chức năng tế bào gan hoặc giảm dự trữ glutathione [5].
  • Người bệnh ung thư đang phải áp dụng các phác đồ đa thuốc phức tạp [7].
  • Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn khi dùng cây mua đất trên những nhóm đối tượng nhạy cảm này, vì vậy tuyệt đối không tự ý áp dụng.

Cách sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để đảm bảo hiệu quả chữa bệnh và tránh ngộ độc thuốc, người bệnh cần tuân thủ một số nguyên tắc:

  • Luôn trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng về tất cả các loại trà thảo mộc, nước lá dân gian (bao gồm cây mua đất) mà bản thân có ý định dùng thêm [2].
  • Trong trường hợp chưa có chỉ định hoặc hướng dẫn chuyên môn, không tự ý sắc uống nước lá cây mua đất liều cao kéo dài song song với đợt dùng thuốc tây.
  • Tuyệt đối không dùng nước sắc thảo dược để uống các viên thuốc tân dược. Khoảng cách tối thiểu nếu được bác sĩ đồng ý sử dụng thảo dược thông thường là uống cách xa thuốc tây ít nhất 2 đến 3 giờ để hạn chế cản trở hấp thu tại đường tiêu hóa.

Cây mua đất là vị thuốc dân gian quen thuộc, nhưng việc dùng chung với thuốc tân dược tiềm ẩn nhiều nguy cơ làm thay đổi nồng độ thuốc thông qua hệ enzyme gan. Người bệnh cần giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý phối hợp để bảo vệ an toàn điều trị của chính mình.