Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà để thanh nhiệt, giải độc hoặc trị các chứng bệnh thông thường. Cây mua đất, một loài thực vật mọc hoang dã rất phổ biến ở các vùng đồi núi và trung du nước ta, thường được truyền tai như một vị thuốc lành tính dùng để sắc nước uống. Tuy nhiên, việc tự ý hái hoặc mua dược liệu này về đun nước uống trong lúc mang thai lại là một quyết định tiềm ẩn vô số hiểm họa khôn lường.
Câu trả lời dứt khoát từ các nguyên tắc an toàn y học là: Bà bầu không nên uống nước sắc cây mua đất. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn hay xác định độc tính sinh sản của loài cây này đối với phụ nữ mang thai. Mọi hành vi tự ý sử dụng đều đặt sức khỏe của người mẹ và sự phát triển của thai nhi vào tình thế nguy hiểm.
Thói quen truyền miệng và sự thật về cây mua đất
Trong dân gian, cây mua đất (thường được biết đến với tên khoa học là Osbeckia chinensis) thường xuất hiện trong các bài thuốc truyền miệng để chữa các bệnh như tiêu chảy, kiết lỵ, viêm nhiễm ngoài da hoặc dùng làm nước uống giải nhiệt. Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì luôn luôn an toàn, không có tác dụng phụ như thuốc tây y, nên phụ nữ mang thai có thể dùng thoải mái mà không lo ngại.
Thực tế y học chứng minh điều ngược lại hoàn toàn. Cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp khác nhau, trong đó có những hoạt chất có dược tính mạnh nhưng cũng có những chất độc tiềm ẩn chưa được phân lập hoặc nghiên cứu cặn kẽ. Khi đun sắc thô sơ, toàn bộ các chất này hòa tan vào nước và hấp thu trực tiếp vào cơ thể người mẹ, vượt qua hàng rào tự nhiên để tiếp cận thai nhi.
Đối với người bình thường có thể trạng khỏe mạnh, các cơ quan giải độc như gan và thận có khả năng chuyển hóa và đào thải các độc chất tự nhiên ở mức độ nhất định. Thế nhưng ở phụ nữ mang thai, sinh lý cơ thể thay đổi rất lớn, hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan biến đổi, đồng thời thai nhi lại là một cơ thể non nớt chưa hoàn thiện các chức năng tự bảo vệ. Uống một loại nước sắc chưa được kiểm chứng khoa học chính là việc đem sức khỏe thai kỳ ra thử nghiệm mà không lường trước hậu quả.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây mua đất?
Khi tìm kiếm trong kho tàng y văn và nghiên cứu khoa học quốc tế về cây mua đất (Osbeckia chinensis), dữ liệu nghiên cứu về dược lý và an toàn điều trị trên người vô cùng nghèo nàn. Các nghiên cứu hiện đại về loài cây này chủ yếu dừng lại ở góc độ thực vật học thuần túy hoặc nghiên cứu về hệ vi sinh vật ký sinh trên cây, hoàn toàn không có báo cáo thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai.
Cụ thể, một công trình nghiên cứu công bố năm 2011 tại bang Meghalaya (Ấn Độ) đã tiến hành khảo sát và phân lập các loài nấm nội sinh từ 5 loài cây thuốc bản địa, trong đó có cây mua đất (Osbeckia chinensis) cùng các loài khác như Potentilla fulgens, Osbeckia stellata, Camellia caduca và Schima khasiana [1]. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định mối quan hệ phát sinh loài của các chủng nấm nội sinh thông qua các kỹ thuật sinh học phân tử như khuếch đại ngẫu nhiên đoạn DNA đa hình (RAPD) và phân tích đa hình chiều dài đoạn cắt giới hạn sản phẩm PCR (PCR-RFLP) [1].
Các nhà nghiên cứu trong công trình trên cũng tiến hành giải trình tự vùng phiên mã nội bộ 1 (ITS1), tiểu đơn vị nhỏ rRNA và các đoạn gen bán phần beta-tubulin để so sánh phát sinh loài với cơ sở dữ liệu GenBank [1]. Toàn bộ dữ liệu của nghiên cứu này chỉ chứng minh sự tồn tại và đặc điểm phân tử của các chủng vi nấm sống bên trong mô cây mua đất [1].
Nghiên cứu trên hoàn toàn không cung cấp bất kỳ thông tin nào về dược động học, thành phần hóa học có ích, liều lượng sử dụng hay độc tính của cây mua đất trên cơ thể người [1]. Điều này cho thấy kiến thức khoa học hiện đại về mức độ an toàn của cây mua đất vẫn là một khoảng trống rất lớn. Việc người dân tự ý hái cây đun uống khi chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng độc tính nào là một hành động vô cùng mạo hiểm.
Lỗ hổng lớn về dữ liệu độc tính sinh sản
Để một loại thảo dược hay hoạt chất được phép khuyến nghị cho phụ nữ mang thai, y học hiện đại bắt buộc phải trải qua quy trình nghiên cứu độc tính sinh sản vô cùng nghiêm ngặt. Quy trình này bao gồm các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật mang thai qua nhiều thế hệ nhằm đánh giá nguy cơ sảy thai, thai chết lưu, dị tật bẩm sinh, độc tính đối với phôi thai và sự biến đổi gen. Sau đó, các dữ liệu theo dõi lâm sàng quy mô lớn mới được tổng hợp để đưa ra kết luận.
Đối với cây mua đất, hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu nào về độc tính sinh sản hay tính an toàn trên thai phụ được công nhận. Chúng ta không hề biết các hoạt chất trong cây mua đất có đi qua nhau thai hay không, nồng độ bao nhiêu thì gây độc cho tế bào phôi, hay chúng có gây co bóp cơ trơn tử cung dẫn đến dọa sảy thai hay không.
Sự thiếu hụt hoàn toàn về mặt dữ liệu khoa học đồng nghĩa với việc không ai có thể đảm bảo rằng uống nước sắc cây mua đất là an toàn cho mẹ và bé. Trong nguyên tắc thực hành y khoa, khi một chất chưa được chứng minh là an toàn cho thai phụ thì chất đó mặc định phải được coi là có nguy cơ gây hại và tuyệt đối cần phải tránh sử dụng.
Cảnh báo từ các đánh giá an toàn thảo dược trong thai kỳ
Nhiều người thường vin vào các cuốn sách y học cổ truyền cũ để khẳng định một loại cây là an toàn. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế quốc tế đã chỉ ra rằng ngay cả các tài liệu dược liệu chuẩn mực cũng chứa đựng nhiều thông tin thiếu tin cậy khi đề cập đến nguy cơ trong thai kỳ [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đánh giá về các khía cạnh an toàn của thảo dược y học cổ truyền trong thai kỳ đã cảnh báo rằng vấn đề an toàn thuốc thảo dược trong thời gian mang thai trên toàn thế giới vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng [2]. Những nguy cơ tiềm ẩn rất nặng nề khi phụ nữ mang thai tiếp xúc với thảo dược chưa được kiểm chứng bao gồm khả năng sinh quái thai, sảy thai, độc tính chu sinh, các bất thường về phát triển trước và sau khi sinh, thậm chí là làm tăng nguy cơ ung thư ở thế hệ con sau này [2].
Nghiên cứu năm 2014 này cũng đã tiến hành phân tích lại hai nghiên cứu thực nghiệm trên động vật (chuột và thỏ) nhằm kiểm tra độc tính phôi thai của 17 vị thảo dược và vị Bạch truật [2]. Kết quả cho thấy các nghiên cứu thực nghiệm này không tuân thủ các hướng dẫn quốc tế của Hội nghị Quốc tế về Hài hòa các Thủ tục Đăng ký Dược phẩm Sử dụng cho Con người (ICH), đồng thời bộc lộ rất nhiều điểm mâu thuẫn, thiếu tính hợp lý và mắc các lỗi nghiêm trọng về sinh trắc học [2]. Cụ thể, trong một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột, có tới 364 biến cố có ý nghĩa được báo cáo thì ước tính đã có khoảng 145 kết quả là dương tính giả do xử lý số liệu sai lệch [2].
Thực tế này cho thấy việc xác định một loại thảo dược có thực sự an toàn hay gây độc trong thai kỳ là việc vô cùng khó khăn và phức tạp [2]. Nếu ngay cả những vị thuốc cổ truyền quen thuộc được nghiên cứu nhiều năm còn tồn tại vô số nghi vấn và sai số về dữ liệu độc tính, thì một loài cây mọc hoang dã chưa từng trải qua các quy trình thẩm định bài bản như cây mua đất lại càng tiềm ẩn rủi ro khôn lường gấp nhiều lần.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cây cỏ dân gian
Một hiểu lầm hết sức tai hại là quan niệm "cây cỏ uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc, không có hóa chất nên vô hại". Thực tế, rất nhiều hoạt chất tự nhiên trong thực vật có tác dụng kích thích co bóp cơ trơn. Nếu phụ nữ mang thai vô tình uống phải các chất này trong tam cá nguyệt thứ nhất, tử cung có thể bị kích thích co bóp dẫn đến bong tróc túi thai, xuất huyết và sảy thai tự nhiên.
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng đun sôi nấu kỹ nước sắc sẽ loại bỏ được các độc tố. Các hoạt chất hóa học và độc tố tự nhiên trong thực vật thường rất bền với nhiệt độ, việc đun sôi thông thường không thể làm biến mất các phân tử gây độc. Không những vậy, nước sắc cô đặc còn khiến nồng độ các chất này tăng cao hơn, làm tăng gánh nặng giải độc cho gan và thận của người mẹ.
Hiểu lầm thứ ba liên quan đến sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật. Trong tự nhiên có rất nhiều loài cây có hình thái tương đối giống nhau cùng mang tên "cây mua" hoặc các loài dại khác. Khi người dân tự ý đi hái thuốc, nguy cơ hái nhầm cây có độc tính cao là rất lớn. Thêm vào đó, cây mọc hoang dã có nguy cơ nhiễm nấm mốc, vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc tàn dư kim loại nặng từ đất và thuốc bảo vệ thực vật từ các vùng canh tác lân cận.
Ai nên tuyệt đối thận trọng và tránh xa?
Dựa trên nguyên tắc thận trọng tối đa của y học sản khoa, những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa nước sắc cây mua đất:
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Dù là 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành nhạy cảm nhất, hay giai đoạn giữa và cuối thai kỳ, mẹ bầu đều không được sử dụng. Việc thiếu dữ liệu độc tính sinh sản đồng nghĩa với nguy cơ khuyết tật phát triển thai nhi không thể lường trước.
Phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào cho biết các chất từ cây mua đất có bài tiết qua sữa mẹ hay không. Hệ tiêu hóa và các cơ quan của trẻ sơ sinh còn quá non nớt, bất kỳ hoạt chất lạ nào qua sữa mẹ đều có thể gây ngộ độc, rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng cho trẻ bú mẹ.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa: Những người có cơ địa suy giảm chức năng gan thận không nên dùng các loại nước sắc thảo dược tự chế chưa rõ độc tính, vì có thể dẫn đến suy gan cấp hoặc tổn thương thận tiến triển.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ thường xuyên gặp phải các triệu chứng khó chịu như nóng trong, nổi mụn, mệt mỏi hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ. Thay vì vội vã tìm đến các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc như cây mua đất, thai phụ cần áp dụng lối sống khoa học và tuân thủ các hướng dẫn y tế an toàn.
Để thanh nhiệt và hỗ trợ chuyển hóa, thai phụ chỉ cần uống đủ lượng nước lọc hàng ngày, bổ sung thêm nước canh rau củ nấu chín, các loại sinh tố hoặc nước ép trái cây tươi an toàn. Thiết lập chế độ ăn uống giàu chất xơ từ các loại rau quả quen thuộc, có nguồn gốc rõ ràng sẽ giúp hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru mà không cần bất kỳ loại thuốc kích thích nào.
Tuyệt đối không tự ý dùng bất kỳ loại lá cây rừng, rễ cây hay thảo dược sắc uống nào khi chưa có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ chuyên khoa sản. Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, sốt, đau bụng hoặc các bệnh lý nhiễm trùng, mẹ bầu phải đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và kê đơn các loại thuốc tân dược đã được kiểm chứng an toàn nghiêm ngặt cho thai kỳ.
Mang thai là thiên chức thiêng liêng nhưng cũng là giai đoạn cơ thể người mẹ đối mặt với nhiều biến đổi nhạy cảm nhất. Sự phát triển khỏe mạnh và nguyên vẹn của đứa trẻ phụ thuộc hoàn toàn vào những gì người mẹ nạp vào cơ thể mỗi ngày. Hãy nói không với nước sắc cây mua đất và các thảo dược dân gian truyền miệng để đảm bảo an toàn trọn vẹn cho cả mẹ và con.
