Nhiều người Việt quen dùng lá xá xị nấu nước uống hoặc xông hơi mỗi khi thấy mình mẩy ớn lạnh, hắt hơi, sốt nhẹ. Mùi thơm nồng ấm đặc trưng khiến người bệnh cảm thấy khoan khoái, dễ chịu ngay tức thì. Tuy nhiên, việc dùng cây xá xị trị cảm sốt có thực sự dựa trên cơ sở khoa học hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng dân gian?
Xét dưới góc nhìn dược lý hiện đại, cây xá xị (thuộc chi Cinnamomum) chứa các hoạt chất có tính kháng khuẩn, kháng viêm, giảm đau và chống oxy hóa. Những đặc tính này hỗ trợ làm dịu triệu chứng khó chịu do cảm mạo mang lại [1], [2]. Dẫu vậy, thảo dược này không phải thuốc đặc trị để cắt cơn sốt nhanh hay tiêu diệt hoàn toàn mầm bệnh. Người dân không nên coi đây là biện pháp thay thế chỉ định y khoa.
Kinh nghiệm dân gian và câu hỏi đặt ra
Cây xá xị từ lâu đã đi vào đời sống y học cổ truyền như một vị thuốc quen thuộc trị các chứng cảm lạnh, đầy trướng bụng, đau nhức cơ thể. Mỗi khi giao mùa, việc hái nắm lá xá xị đun sôi xông trùm chăn để toát mồ hôi là thói quen của không ít gia đình. Người bệnh thường cảm thấy nhẹ nhõm, bớt nghẹt mũi và ấm người sau khi sử dụng.
Chính hiệu quả xoa dịu tức thì này khiến nhiều người tin rằng lá xá xị có khả năng dập tắt hoàn toàn các cơn cảm sốt. Thậm chí có quan niệm uống nước sắc đặc từ loại cây này sẽ hết sốt mà không cần uống thuốc hạ sốt chuyên dụng. Sự nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ làm nhẹ triệu chứng và điều trị khỏi bệnh dẫn tới nguy cơ bỏ sót các diễn biến nhiễm trùng nặng.
Dược lý học lý giải tác dụng của chi Cinnamomum
Cây xá xị thuộc chi Cinnamomum, họ Long não (Lauraceae) [1], [2]. Các đánh giá dược lý cho thấy các loài thực vật thuộc chi này mang giá trị kinh tế và y học to lớn, từ lâu đã được sử dụng làm gia vị cũng như vị thuốc dân gian [1], [2]. Nghiên cứu chỉ ra các chiết xuất từ chi Cinnamomum sở hữu một phổ hoạt tính rộng bao gồm kháng khuẩn, kháng nấm, kháng virus, chống oxy hóa, kháng viêm, giảm đau và điều hòa miễn dịch [1], [2].
Ngoài ra, thảo dược thuộc chi này còn được ghi nhận có tác dụng làm ấm, kích thích tuần hoàn, làm se da, hỗ trợ tiêu hóa, tống hơi và thanh lọc máu [2]. Cảm sốt thường đi kèm với phản ứng viêm niêm mạc hô hấp, đau nhức mình mẩy và nhiễm khuẩn đường hô hấp trên. Các đặc tính kháng viêm, giảm đau và kháng khuẩn của chiết xuất thực vật này giải thích tại sao người bệnh cảm thấy giảm bớt ê ẩm, thông thoáng đường thở khi dùng lá xá xị.
Thành phần hóa thực vật phong phú
Sức mạnh sinh học của các loài chiết xuất từ chi Cinnamomum bắt nguồn từ kho tàng hoạt chất đa dạng. Nghiên cứu tổng quan xác định khoảng 306 thành phần hóa học đã được phân lập từ chi này [1]. Trong số đó bao gồm 111 hợp chất terpenes, 44 phenylpropanoids, 51 lignans, 17 flavonoids, 53 hợp chất thơm, 17 hợp chất béo, 4 coumarin và 2 steroids [1].
Một báo cáo khác cũng ghi nhận sự hiện diện phong phú của aldehyde, acetate, rượu, terpinenes, alkaloid, anthraquinone, coumarin, phenol, saponin, tannin, axit cacboxylic, hydrocarbon, camphene, spathulenol, axit béo, actinodaphnine, butanolides và kaempferol glycosides ở các bộ phận khác nhau của cây [2]. Các nhóm chất này hoạt động đồng thời, cung cấp khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các tác nhân gây hại [1], [3].
Bằng chứng khoa học về tính kháng khuẩn
Cảm sốt thường liên quan đến tình trạng suy giảm đề kháng, tạo điều kiện cho vi khuẩn cơ hội xâm nhập hoặc làm trầm trọng thêm tổn thương đường hô hấp. Các loài thuộc chi Cinnamomum đã được chứng minh có khả năng ức chế vi khuẩn mạnh mẽ trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của các chiết xuất thô và tinh dầu vỏ thân, gỗ thân, lá từ các loài Cinnamomum iners, Cinnamomum porrectum (loài xá xị), Cinnamomum altissimum và Cinnamomum impressicostatum trên mô hình đĩa khuếch tán thạch và pha loãng vi lượng trong ống nghiệm [4]. Kết quả cho thấy tinh dầu thu được từ vỏ thân của C. altissimum, C. porrectum và C. impressicostatum thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đáng kể trên phạm vi rộng các vi khuẩn Gram dương và Gram âm, bao gồm cả tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) [4].
Đặc biệt, chiết xuất nước từ vỏ thân C. impressicostatum tạo ra đường kính vòng ức chế tới 21,0 mm đối với chủng MRSA, với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 19,5 mcg/mL và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 39,0 mcg/mL [4]. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm trên vi khuẩn gây nhiễm trùng vết thương, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng điều trị trực tiếp nhiễm trùng hô hấp ở người bệnh cảm sốt.
Biến động hàm lượng hoạt chất theo mùa
Không phải lúc nào việc thu hái lá xá xị cũng đem lại lượng tinh dầu như nhau. Nghiên cứu năm 2022 khảo sát sự biến động theo mùa của năng suất và thành phần tinh dầu lá loài Cinnamomum parthenoxylon (một tên khoa học khác của xá xị) ghi nhận sự khác biệt rõ rệt qua các tháng trong năm [5].
Nghiên cứu cho thấy năng suất tinh dầu lá và hàm lượng thành phần chính là linalool giảm xuống mức thấp nhất vào tháng 3, sau đó tăng nhanh từ tháng 4 đến tháng 5 [5]. Năng suất tinh dầu đạt đỉnh cao nhất vào tháng 5 và duy trì ở mức tương đối cao từ tháng 4 đến tháng 8 [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện năng suất tinh dầu lá xá xị có mối tương quan thuận rất chặt chẽ với lượng mưa hàng tháng và nhiệt độ trung bình hàng tháng; mưa lớn và nhiệt độ cao tạo điều kiện thuận lợi cho sự tổng hợp, tích lũy tinh dầu [5]. Điều này chứng minh kinh nghiệm dân gian thu hái lá tùy tiện có thể dẫn tới sự dao động rất lớn về nồng độ hoạt chất tác dụng.
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm
Mặc dù chi thực vật này thể hiện hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn, dữ liệu khoa học hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định lá xá xị là thuốc hạ sốt khẩn cấp cho người. Các báo cáo độc tính và nghiên cứu tiền lâm sàng cũng lưu ý rằng cần thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác định liều lượng an toàn và hiệu quả điều trị cụ thể [2], [3].
Hiểu lầm phổ biến là cho rằng uống nước lá xá xị càng đặc càng nhanh hết sốt. Việc xông hơi hay uống nước lá ấm tạo cảm giác toát mồ hôi, thông mũi, sảng khoái cơ thể là nhờ tác dụng kích thích làm ấm và kháng viêm cục bộ, chứ không trực tiếp triệt tiêu nguyên nhân gây bệnh nếu là nhiễm trùng toàn thân hay virus cúm ác tính. Trì hoãn việc dùng thuốc hạ nhiệt hoặc thăm khám y tế khi sốt cao có thể dẫn đến nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
Ai nên thận trọng khi dùng lá xá xị?
Người bị sốt cao liên tục không rõ nguyên nhân, sốt kéo dài trên 48 giờ không nên tự ý dùng lá xá xị tại nhà mà cần đến cơ sở y tế để được thăm khám. Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng với các loại tinh dầu thơm thuộc họ Long não cũng cần hết sức cẩn trọng để tránh nguy cơ kích ứng da hoặc co thắt đường thở khi hít thở hơi xông quá đậm đặc.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang điều trị bằng thuốc chống đông cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Tinh dầu chứa nhiều hợp chất chuyển hóa mạnh có thể tương tác hoặc gây gánh nặng không mong muốn lên cơ quan nội tạng khi dùng lượng lớn.
Áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Trong đời sống thường nhật, việc dùng lá xá xị nên dừng lại ở mức độ hỗ trợ làm ấm cơ thể và giảm nhẹ các cảm giác khó chịu khi mới chớm cảm lạnh. Có thể dùng một lượng vừa phải lá tươi hoặc khô rửa sạch, đun sôi nhẹ cùng nước sạch để xông mặt, mũi nhằm thông đường thở, hoặc hãm như trà uống từng ngụm nhỏ lúc còn ấm.
Tuyệt đối không đun nấu với lượng lá quá đặc hoặc uống liên tục thay thế nước lọc hàng ngày. Khi áp dụng các biện pháp hỗ trợ từ dân gian này, người bệnh vẫn cần duy trì chế độ dinh dưỡng dễ tiêu, uống đủ nước, nghỉ ngơi ở nơi kín gió và theo dõi sát sao thân nhiệt để dùng thuốc hạ sốt khi cần thiết.
Tóm lại, kinh nghiệm dùng cây xá xị giải cảm có cơ sở nhất định nhờ các hoạt chất kháng viêm, giảm đau, kháng khuẩn và tinh dầu kích thích làm ấm cơ thể. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ xoa dịu triệu chứng, không thể thay thế phác đồ điều trị của thầy thuốc khi bệnh diễn biến nặng. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, kết hợp giữa việc chăm sóc tự nhiên và tuân thủ y khoa hiện đại để phục hồi sức khỏe an toàn.
