Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng đau rát họng, ho dai dẳng lại xuất hiện khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Trong số các loài cây quen thuộc miền núi, chàm quả nhọn thường được nhắc đến như vị thuốc làm dịu cổ họng và giảm viêm nhiễm đường hô hấp. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nước uống hoặc giã lá cây dùng khi bị ho liệu có thực sự an toàn và được khoa học kiểm chứng?
Câu trả lời ngắn gọn: Kinh nghiệm dùng chàm quả nhọn trị ho chỉ dừng lại ở phạm vi y học cổ truyền và giả thuyết sinh học bước đầu, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn.
Thói quen dùng cây chàm trị ho và góc nhìn hiện đại
Trong dân gian, các loài thuộc chi chàm từ lâu đã được đồng bào vùng cao sử dụng để nhuộm vải và tận dụng làm thuốc chữa các chứng bệnh thường gặp. Nhiều người tin rằng khi bị ho gió, ho khan hay đau họng, chỉ cần hái lá chàm nhai ngậm hoặc đun nước uống sẽ giúp tiêu đờm, giảm sưng đau tức thì.
Chi Indigofera (chi Chàm) là một chi rất lớn thuộc họ Đậu (Fabaceae), đứng hàng thứ ba trong họ này với khoảng 750 loài phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới [1]. Theo một bài tổng quan khoa học năm 2020, có hơn 60 loài thuộc chi Indigofera được ghi nhận sử dụng trong y học cổ truyền tại nhiều quốc gia trên thế giới để điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa, viêm, đau, bệnh ngoài da và các nhiễm trùng hô hấp [1]. Mặc dù việc ứng dụng thảo dược này trong cộng đồng rất phổ biến, phần lớn kinh nghiệm trị ho hiện nay vẫn chỉ dựa trên truyền miệng qua nhiều thế hệ mà thiếu đi các quy chuẩn điều chế y khoa rõ ràng.
Dược lý chi Chàm: Hợp chất kháng viêm và kháng khuẩn
Để hiểu vì sao chàm quả nhọn hay các loài cùng chi thường được dùng cho người bị ho và viêm họng, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và phân tích các hoạt chất sinh học tự nhiên bên trong chúng. Quá trình nghiên cứu hóa thực vật trên chi Indigofera đã xác định được hơn 200 hợp chất tự nhiên, đáng chú ý nhất là nhóm flavonoid và terpenoid [1]. Các hoạt tính dược lý chính đã được chứng minh trong phòng thí nghiệm bao gồm khả năng kháng vi sinh vật, độc tế bào và ức chế phản ứng viêm, phần nào giải thích lý do vì sao chi thực vật này thường được ứng dụng để trị nhiễm trùng [1].
Khi một người bị viêm họng dẫn đến ho, phản ứng viêm sưng tại niêm mạc hầu họng chính là yếu tố kích thích phản xạ ho liên tục. Dịch chiết thực vật chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên có thể hỗ trợ làm dịu bớt các phản ứng kích ứng tại chỗ này trong điều kiện nghiên cứu [1]. Ngoài ra, một số hoạt chất kiềm (alkaloid) phân lập từ các loài trong chi như indirubin hiện cũng đang được nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng cho các mục đích điều trị chuyên sâu khác [1].
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm nói gì?
Cho đến nay, chưa có công trình thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng trị ho của chàm quả nhọn trên người. Bằng chứng sinh học hiện có chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên mô hình động vật hoặc mẫu vi sinh vật cô lập đối với các loài cùng chi.
Năm 2020, một nghiên cứu dược lý thực hiện trên loài Indigofera argentea (một loài cùng chi Indigofera) đã khảo sát dịch chiết cồn toàn cây (IaCr) bằng các phương pháp chuẩn độ hóa học và thử nghiệm in vivo trên động vật gặm nhấm [2]. Phân tích HPLC xác định sự hiện diện của flavonoid, glycoside, alkaloid, saponin, tannin cùng các axit phenolic như quercetin, axit gallic, caffeic, chlorogenic, benzoic, ferulic và coumaric; hàm lượng phenolics đạt mức 81 ± 2 mg GAE/g và flavonoids đạt 56 ± 1.4 mg QE/g [2]. Thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar cho thấy dịch chiết này ức chế đau đáng kể phụ thuộc liều (P < 0.05) trong các thử nghiệm tấm nóng, nhúng đuôi, kích thích bằng capsaicin và formalin, đồng thời làm giảm phù nề bàn chân chuột do carrageenan gây ra [2].
Bên cạnh tác dụng giảm viêm, đặc tính kháng khuẩn của các hoạt chất thuộc chi chàm cũng được ghi nhận. Nghiên cứu công bố năm 2002 đã phân lập thành công một hợp chất diterpenoid khung abietane mới mang tên indigoferabietone từ thân cây Indigofera longeracemosa [3]. Thử nghiệm ống nghiệm cho thấy hợp chất này có hoạt tính ức chế rõ rệt đối với vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis, nấm Candida albicans, cũng như các chủng vi khuẩn thông thường như Staphylococcus aureus, Proteus vulgaris và Escherichia coli [3].
Dù các kết quả in vitro và trên động vật này cho thấy tiềm năng kháng khuẩn, giảm đau và kháng viêm [2, 6, 7], chúng vẫn tồn tại giới hạn rất lớn: nồng độ chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc người bệnh tự sắc lá cây uống tại nhà, và quan trọng nhất là chưa từng có dữ liệu an toàn trên hệ hô hấp người.
Ranh giới giữa kinh nghiệm dân gian và y học chứng cứ
Kinh nghiệm dân gian thường đúc kết dựa trên việc quan sát triệu chứng thuyên giảm sau khi dùng thảo dược, nhưng ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể có thể tự hết sau vài ngày khi hệ miễn dịch đào thải được tác nhân kích ứng. Việc quy kết sự hồi phục đó cho chàm quả nhọn mà không có nhóm đối chứng khoa học là một ngộ nhận phổ biến.
Hơn nữa, các nghiên cứu dược lý hiện đại chỉ ra rằng chiết xuất của một số loài cùng chi có thể mang lại hoạt tính ức chế viêm [2, 7], nhưng không đồng nghĩa với việc toàn bộ các bộ phận của cây chàm quả nhọn đều an toàn để dung nạp qua đường uống. Việc thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) khiến giới chuyên môn không thể khuyến cáo chàm quả nhọn như một giải pháp thay thế cho thuốc trị ho chuẩn y khoa.
Cảnh báo độc tính: Không tự ý dùng bừa bãi
Một sai lầm rất nguy hiểm là mặc định cây cỏ tự nhiên thì không độc. Thực tế, nhiều loài thuộc chi Indigofera chứa các độc chất nội sinh gây hại nghiêm trọng cho cơ thể sinh vật nếu ăn phải.
Nghiên cứu năm 2021 về độc tính thực vật chỉ ra rằng các loài họ Đậu như Indigofera linnaei và Indigofera spicata chứa hợp chất indospicine (axit L-2-amino-6-amidinohexanoic), đây là một độc chất gây tổn thương gan nặng (hepatotoxin) [4]. Chất độc này có khả năng tích lũy sinh học trong mô thịt của gia súc nhai lại và lạc đà hoang dã khi chúng gặm phải các bãi cỏ chăn thả chứa loài cây này [4]. Mặc dù hệ vi sinh vật dạ cỏ của bò có thể thích nghi để phân giải indospicine thành axit 2-aminopimelamic và 2-aminopimelic trong điều kiện lên men thí nghiệm [4], cơ thể người hoàn toàn không có cơ chế bảo vệ tương tự.
Bên cạnh nguy cơ độc tính với gan [4], việc tự ý hái cây chàm ngoài tự nhiên còn tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật dẫn đến ngộ độc cấp tính. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và những người có tiền sử bệnh lý về gan, thận tuyệt đối không được tự ý sắc uống các loại thảo dược thuộc chi chàm chưa qua tinh chế.
Lời khuyên chăm sóc khi bị ho và viêm họng
Nếu đang gặp phải triệu chứng ho dai dẳng hoặc đau rát họng, người bệnh không nên đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Thay vào đó, hãy ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được y học công nhận về độ an toàn.
Người bệnh nên duy trì uống đủ nước ấm mỗi ngày, súc họng đều đặn bằng nước muối sinh lý để làm sạch dịch nhầy niêm mạc hầu họng. Có thể sử dụng các nguyên liệu quen thuộc, lành tính trong gian bếp như mật ong ngâm chanh đào hoặc trà gừng ấm để làm dịu cơn rát cổ. Giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh và tránh tiếp xúc với khói bụi, thuốc lá cũng là cách giúp niêm mạc đường hô hấp nhanh hồi phục.
Trong trường hợp cơn ho kéo dài trên 7 đến 10 ngày không thuyên giảm, ho kèm theo sốt cao, khó thở, ho ra đờm đặc có màu xanh vàng hoặc có lẫn vệt máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Bác sĩ sẽ thăm khám xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh để có phác đồ điều trị phù hợp, tránh để biến chứng chuyển nặng.
Tóm lại, dù chi Chàm sở hữu một số hoạt chất sinh học có tiềm năng chống viêm và kháng khuẩn nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2, 6, 7], việc tự dùng chàm quả nhọn trị ho vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ độc tính do thiếu dữ liệu lâm sàng trên người [4]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.
