Nhiều người tìm đến các sản phẩm chống nắng đường uống chứa chiết xuất dương xỉ nhằm bảo vệ làn da khỏi tác hại của ánh nắng mặt trời. Tuy nhiên, việc sử dụng liều lượng bao nhiêu để vừa đảm bảo an toàn, vừa mang lại hiệu quả bảo vệ da tối ưu vẫn là băn khoăn của không ít độc giả.

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận chiết xuất dương xỉ (Polypodium leucotomos) phát huy hiệu quả bảo vệ da tốt ở dải liều phổ biến từ 240 mg đến 480 mg mỗi ngày [1] [2]. Việc bổ sung đường uống này có tác dụng hỗ trợ giảm thiểu tổn thương da do tia cực tím (UV) gây ra, nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho kem chống nắng bôi ngoài da [3].

Cơ chế bảo vệ da của chiết xuất thảo mộc

Chiết xuất từ loài dương xỉ nhiệt đới Polypodium leucotomos chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và bảo vệ da trước bức xạ quang học [4] [5]. Khi ánh sáng mặt trời chiếu vào da, tia cực tím tạo ra các gốc tự do gây viêm, đỏ rát và làm tổn thương cấu trúc tế bào.

Dược liệu này hoạt động như một chất bảo vệ hóa học toàn thân giúp hạn chế phản ứng ban đỏ và tình trạng viêm do tia cực tím kích thích [6]. Phân tích mô học cho thấy hoạt chất giúp giảm số lượng tế bào cháy nắng, ức chế tổn thương chuỗi DNA dạng dime pyrimidine cyclobutane và giảm sự xâm nhập của tế bào mast vào lớp trung bì [6]. Đồng thời, chiết xuất hỗ trợ bảo tồn tế bào Langerhans – thành phần miễn dịch quan trọng của hàng rào bảo vệ da [6] [7].

Dải liều chuẩn ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng

Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2015, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác dụng của chiết xuất dương xỉ trên người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi (nhóm da týp I đến IV) [1]. Người tham gia được cho uống liều 240 mg chiết xuất dương xỉ, chia làm 2 lần mỗi ngày (tương đương tổng liều 480 mg/ngày) trong suốt 60 ngày [1]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất có tỷ lệ tăng liều ban đỏ tối thiểu (8 người so với 1 người ở nhóm giả dược) và giảm rõ rệt cường độ ban đỏ do tia UV sau 28 ngày dùng [1]. Sau 2 tháng, nhóm dùng giả dược có xu hướng bị cháy nắng nhiều hơn so với nhóm dùng dương xỉ (8 người so với 2 người) [1].

Một nghiên cứu thí nghiệm khác thực hiện trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của việc bổ sung hai viên chứa 240 mg chiết xuất dương xỉ mỗi ngày trong vòng 15 ngày [2]. Kết quả đo lường quang học chỉ ra rằng chiết xuất giúp tăng liều gây ban đỏ tối thiểu, hỗ trợ phản ứng viêm phục hồi nhanh hơn sau khi tiếp xúc với liều bức xạ mô phỏng ánh sáng mặt trời vượt ngưỡng [2].

Ở các nghiên cứu can thiệp cấp tính đánh giá phản ứng với tia UV nhân tạo hoặc liệu pháp quang hóa trị liệu PUVA, liều lượng dùng theo cân nặng được áp dụng ở mức 7,5 mg/kg thể trọng [6] [7]. Một thử nghiệm lâm sàng trên 9 người khỏe mạnh có týp da II đến III cho thấy việc uống 7,5 mg/kg chiết xuất dương xỉ trước khi chiếu xạ UV giúp giảm đáng kể phản ứng ban đỏ sau 24 giờ [6]. Tương tự, nghiên cứu trên 10 người bệnh có týp da II đến III tiếp xúc với PUVA kết hợp 7,5 mg/kg chiết xuất dương xỉ cũng ghi nhận độc tính ánh sáng giảm rõ rệt sau 48 đến 72 giờ và giảm sắc tố sau 4 tháng [7].

Một báo cáo tổng quan bao gồm 19 nghiên cứu trên người ghi nhận dải liều uống chiết xuất dương xỉ từng được áp dụng dao động từ 120 mg đến 1.080 mg mỗi ngày [4]. Nhìn chung, mức liều 240 mg đến 480 mg/ngày là khoảng liều được nghiên cứu phổ biến nhất nhằm mục đích hỗ trợ quang bảo vệ thông thường [1] [2].

Tác dụng hỗ trợ trong các vấn đề sắc tố da

Ngoài khả năng chống cháy nắng tức thì, chiết xuất thảo mộc này còn được nghiên cứu ứng dụng như một liệu pháp hỗ trợ cho một số tình trạng rối loạn sắc tố [5]. Các báo cáo lâm sàng tổng hợp chỉ ra rằng uống chiết xuất dương xỉ trong 12 tuần giúp cải thiện đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh nám da ở phụ nữ [5].

Đối với bệnh bạch biến, ba nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược cho thấy việc kết hợp uống chiết xuất thảo mộc này với liệu pháp PUVA hoặc tia UVB dải hẹp mang lại sự cải thiện rõ rệt cho bệnh nhân [5]. Dù vậy, dữ liệu đối chứng về việc dùng dương xỉ để điều trị chứng tăng sắc tố sau viêm hiện vẫn còn thiếu và cần được kiểm chứng thêm [5].

Mức độ an toàn và tương tác dược chất

Theo báo cáo tổng quan theo dõi dữ liệu hơn 40 năm với 1.016 người tham gia, chiết xuất Polypodium leucotomos được dung nạp tốt ở mọi liều lượng thử nghiệm [4]. Tác dụng phụ chỉ xuất hiện ở khoảng 2% người dùng (16 trên tổng số 1.016 người), chủ yếu là các triệu chứng nhẹ đến trung bình như khó chịu đường tiêu hóa hoặc ngứa ngáy [4].

Thử nghiệm kéo dài 60 ngày với liều 240 mg uống 2 lần mỗi ngày cũng không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi bất thường nào về dấu hiệu sinh tồn, công thức máu toàn phần, bảng chuyển hóa toàn diện hay chức năng đông máu [1].

Bên cạnh đó, lo ngại về việc thảo dược này có thể gây tương tác thuốc qua enzym gan đã được giải tỏa phần nào qua một nghiên cứu mở năm 2023 [8]. Thử nghiệm trên 6 nam giới khỏe mạnh người Nhật Bản sử dụng 240 mg chiết xuất dương xỉ (uống 3 lần: sáng và trưa ngày hôm trước, sáng hôm sau) kết hợp với 1 mg midazolam [8]. Kết quả phân tích dược động học cho thấy các chỉ số diện tích dưới đường cong, nồng độ đỉnh trong huyết thanh và thời gian bán thải của midazolam không có sự khác biệt giữa hai giai đoạn [8]. Do đó, việc dùng chiết xuất dương xỉ ngắn hạn không gây ức chế enzym CYP3A4 và không gây tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua con đường này ở người [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chống nắng

Một hiểu lầm rất phổ biến là việc uống viên chiết xuất dương xỉ có thể thay thế hoàn toàn cho kem chống nắng bôi ngoài da. Các dữ liệu khoa học khẳng định hoạt chất này chỉ đóng vai trò là chất bổ trợ quang học toàn thân, hỗ trợ giảm nhẹ tác hại từ bên trong chứ không tạo ra lớp màng cản vật lý ngăn chặn tia UV chiếu vào bề mặt da [5] [3].

Một vấn đề khác cần lưu ý là chất lượng của các sản phẩm chiết xuất trên thị trường. Nghiên cứu so sánh 6 công thức chiết xuất dương xỉ thương mại khác nhau cho thấy sự chênh lệch lớn về hàm lượng polyphenol và hoạt tính bảo vệ quang học thực tế [3]. Do đó, người dùng không nên tự ý quy đổi liều lượng giữa các thương hiệu không rõ nguồn gốc kiểm định chất lượng [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù chiết xuất dương xỉ có độ an toàn cao, những người có cơ địa nhạy cảm với các loại thảo mộc hoặc có tiền sử dị ứng cần chú ý theo dõi phản ứng ngứa ngoài da [4]. Những bệnh nhân có bệnh lý dạ dày, đường ruột nhạy cảm cũng cần thận trọng do tỷ lệ nhỏ có thể gặp tình trạng cồn cào hoặc khó tiêu [4].

Đặc biệt, các nghiên cứu lâm sàng hiện tại hầu như chỉ tiến hành trên người trưởng thành khỏe mạnh hoặc bệnh nhân da liễu có chỉ định rõ ràng [1] [8] [6] [7]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ.

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày

Để đạt được hiệu quả bảo vệ da tốt nhất, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Liều lượng: Mức liều thông dụng đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả là 240 mg đến 480 mg mỗi ngày (thường chia thành 1-2 lần uống) [1] [2].
  • Thời điểm sử dụng: Nên dùng chiết xuất theo khuyến nghị của nhà sản xuất, đặc biệt là bổ sung trước khi tham gia các hoạt động ngoài trời nhằm kích hoạt khả năng quang bảo vệ của cơ thể [6] [2].
  • Biện pháp kết hợp: Bắt buộc phải duy trì việc bôi kem chống nắng phổ rộng có chỉ số thích hợp, mặc áo chống nắng, đeo kính râm và hạn chế ra ngoài vào khung giờ nắng gắt [3].

Việc sử dụng chiết xuất dương xỉ mang lại giải pháp hỗ trợ bảo vệ da hữu hiệu trước bức xạ mặt trời ở dải liều 240 mg đến 480 mg mỗi ngày. Người tiêu dùng nên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch và tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để xây dựng chế độ chăm sóc da toàn diện, an toàn.