Nhiều người tìm kiếm giải pháp chống nắng tiện lợi thay cho việc thoa kem chống nắng nhờ các sản phẩm dạng viên uống. Chiết xuất dương xỉ nhiệt đới (Polypodium leucotomos) hiện là thành phần nổi bật trong các sản phẩm bảo vệ da toàn thân qua đường uống.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy viên uống chiết xuất dương xỉ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, hoàn toàn không thể thay thế kem chống nắng hay các biện pháp che chắn vật lý [1].
Cơ chế bảo vệ da khác biệt giữa viên uống và kem bôi
Kem chống nắng hoạt động như một lá chắn bên ngoài giúp hấp thụ hoặc phản xạ các hạt photon của tia cực tím (UV) trước khi chúng thâm nhập vào mô da [2]. Trong khi đó, các hợp chất thực vật tự nhiên từ dương xỉ nhiệt đới hoạt động sâu bên trong theo cơ chế bảo vệ quang học toàn thân [1].
Chiết xuất dương xỉ chứa hỗn hợp các chất thực vật có đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Khi đi vào cơ thể, hoạt chất này hỗ trợ ức chế sự sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng do tia cực tím gây ra, đồng thời giảm thiểu các đột biến DNA qua trung gian UV [1].
Bên cạnh đó, chiết xuất này còn làm chậm quá trình tái cấu trúc chất nền ngoại bào – nguyên nhân chính gây lão hóa quang học [2]. Chiết xuất dương xỉ đường uống cũng hỗ trợ bảo vệ các tế bào Langerhans trong biểu bì, góp phần duy trì miễn dịch da khi tiếp xúc với bức xạ mặt trời [3].
Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng trên người
Nghiên cứu về tác dụng bảo vệ quang học của dương xỉ đã được tiến hành qua nhiều thử nghiệm lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu công bố năm 1997 thực hiện trên 21 người tình nguyện khỏe mạnh tiếp xúc với bức xạ mặt trời [3]. Sau khi dùng chiết xuất dương xỉ dạng uống, liều gây đỏ da tối thiểu (MED) đã tăng trung bình 2,8 ± 0,59 lần [3]. Hoạt chất này cũng làm tăng liều gây độc tính ánh sáng tối thiểu (MPD) từ 2,75 đến 6,8 lần tùy thuộc vào loại chất cảm quang psoralen sử dụng [3].
Năm 2017, một thử nghiệm so sánh hiệu quả trên 40 người trưởng thành da trắng khỏe mạnh (20 nam, 20 nữ, độ tuổi trung bình 37,2 ± 5,5) được phân ngẫu nhiên dùng chiết xuất dương xỉ đơn lẻ liều 480 mg/ngày hoặc kết hợp dương xỉ và lựu trong 3 tháng [4]. Kết quả đo lường khách quan cho thấy nhóm sử dụng chiết xuất dương xỉ đơn lẻ cải thiện đáng kể độ ẩm, độ đàn hồi, giảm mất nước qua biểu bì và giảm chỉ số ban đỏ trên da [4]. Tuy nhiên, nhóm chỉ dùng dương xỉ đơn lẻ không ghi nhận sự thay đổi đối với chỉ số hắc tố melanin và lượng bã nhờn [4].
Gần đây hơn, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2025 đánh giá tác dụng bảo vệ ngắn hạn của kẹo dẻo chứa chiết xuất dương xỉ trên 25 người hoàn thành thử nghiệm thuộc nhóm da Fitzpatrick I-III [5]. Các tình nguyện viên sử dụng liều 240 mg chiết xuất dương xỉ, uống 2 lần mỗi ngày trong vòng 5 ngày [5]. Đánh giá bằng mắt cho thấy 64% người tham gia có cải thiện liều gây đỏ da tối thiểu, và đo bằng máy đo màu quang học ghi nhận 80% người dùng có tăng cường khả năng bảo vệ quang học ở mức độ nhất định [5]. Giá trị MED trung bình của nhóm tăng từ khoảng 223 J/cm2 lên 234 J/cm2 [5]. Dù vậy, vẫn có 20% đối tượng không ghi nhận bất kỳ sự cải thiện nào sau giai đoạn can thiệp [5].
Giá trị hỗ trợ điều trị các vấn đề sắc tố da
Ngoài việc hỗ trợ chống chịu tia cực tím, chiết xuất dương xỉ còn được chứng minh có giá trị hỗ trợ trong điều trị các rối loạn sắc tố [6]. Một tổng quan năm 2014 dựa trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cho thấy việc uống chiết xuất dương xỉ giúp cải thiện đáng kể mức độ nghiêm trọng của nám má ở phụ nữ sau 12 tuần [6].
Đối với bệnh bạch biến, ba thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược ghi nhận sự cải thiện rõ rệt khi kết hợp viên uống dương xỉ với liệu pháp ánh sáng UVA (kèm psoralens) hoặc UVB dải hẹp [6].
Đối với tình trạng tăng sắc tố sau viêm, hiện chưa có nghiên cứu có đối chứng nào đánh giá trực tiếp hiệu quả của chiết xuất dương xỉ [6]. Các ứng dụng cho tình trạng này hiện mới chỉ dựa trên đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa và hiệu quả đã ghi nhận trên bệnh nám má [6]. Hoạt chất này cũng cho thấy khả năng giảm tần suất và mức độ phát ban đa dạng do ánh sáng [6].
Hiểu lầm thường gặp: Viên uống không thể thay thế kem bôi
Quan niệm cho rằng chỉ cần uống một viên thảo dược là có thể thoải mái ra nắng mà không cần thoa kem chống nắng là hoàn toàn sai lầm. Các phương pháp bảo vệ vật lý như mặc quần áo phù hợp, tránh nắng và thoa kem chống nắng vẫn là các biện pháp quang bảo vệ tiêu chuẩn và thiết yếu nhất [1], [5].
Viên uống dương xỉ chỉ đóng vai trò như một giải pháp hỗ trợ bổ sung đi kèm kem chống nắng [1], [7]. Ưu thế lớn nhất của đường uống là cung cấp sự bảo vệ đồng đều trên toàn bộ bề mặt cơ thể [1]. Điều này khắc phục được các điểm yếu của kem bôi ngoài da như thoa không đủ lượng, kem bị trôi do đổ mồ hôi hoặc khi tắm rửa [1]. Tuy nhiên, mức độ tăng ngưỡng chịu đựng tia cực tím của đường uống không đủ mạnh để ngăn chặn hoàn toàn tác hại trực tiếp của ánh nắng gay gắt nếu bỏ qua kem bôi.
Bên cạnh đó, người dùng cũng cần lưu ý về chất lượng chế phẩm. Một đánh giá năm 2019 so sánh 6 công thức chiết xuất dương xỉ khác nhau cho thấy sự thiếu đồng nhất về hàm lượng polyphenol và hoạt tính bảo vệ giữa phần lớn các sản phẩm trên thị trường [7]. Tính nhất quán về dữ liệu khoa học hiện chỉ tập trung chủ yếu ở một số dòng sản phẩm được tiêu chuẩn hóa cụ thể [7].
Độ an toàn và những đối tượng cần thận trọng
Dữ liệu an toàn lâm sàng ghi nhận chiết xuất dương xỉ dung nạp tốt. Một báo cáo tổng quan năm 2015 trên 19 nghiên cứu ở người và 6 nghiên cứu cơ bản trong hơn 40 năm chỉ ra rằng các tác dụng phụ chỉ xuất hiện ở mức độ nhẹ đến trung bình, chiếm tỷ lệ rất thấp khoảng 2% (16 trên tổng số 1016 người dùng) [8]. Các phản ứng phụ được báo cáo chủ yếu là khó chịu đường tiêu hóa và ngứa ngáy [8]. Các nghiên cứu trước đó cũng không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng nào liên quan trực tiếp đến chiết xuất này [6].
Mặc dù chiết xuất có hồ sơ an toàn thuận lợi, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang trong phác đồ điều trị bệnh lý sắc tố phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Đặc biệt, người dùng không tự ý ngưng các biện pháp bảo vệ cơ bản hoặc dùng viên uống để thay thế thuốc điều trị bệnh da liễu.
Hướng dẫn áp dụng trong thực tế
Trong các nghiên cứu lâm sàng trên người, liều lượng chiết xuất dương xỉ đường uống dao động từ 120 mg đến 1080 mg mỗi ngày [8]. Một số thử nghiệm sử dụng liều 480 mg/ngày duy trì trong 3 tháng nhằm cải thiện các thông số sinh lý da [4], hoặc chia liều 240 mg uống 2 lần mỗi ngày trong các đợt tiếp xúc ngắn hạn [5].
Người tiêu dùng nên sử dụng sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất [7]. Thời điểm bổ sung thích hợp nhất là kết hợp cùng chu trình chăm sóc da ban ngày, dùng trước khi ra ngoài trời nắng. Để tối ưu hóa hiệu quả, chiết xuất dương xỉ cần được phối hợp đồng thời với kem chống nắng phổ rộng có chỉ số bảo vệ phù hợp, kết hợp trang phục che chắn, kính râm và nón rộng vành [1], [5].
Viên uống chiết xuất dương xỉ là một bước tiến giá trị của liệu pháp bảo vệ da toàn thân, giúp giảm thiểu tổn thương oxy hóa do ánh nắng. Tuy nhiên, sản phẩm này hoạt động như một lớp phòng thủ bổ trợ bên trong, không thể thay thế lớp rào cản vật lý bên ngoài của kem chống nắng. Việc kết hợp hài hòa cả trong lẫn ngoài mới là chiến lược khoa học giúp làn da duy trì vẻ khỏe mạnh lâu dài.
