Viên uống dương xỉ và dị ứng ánh sáng: Lợi ích thật hay đồn thổi?

Nhiều người gặp tình trạng ngứa ngáy dữ dội, nổi mẩn đỏ hoặc phát ban thành từng mảng hạt nước sau khi vừa bước ra ngoài trời nắng ít phút. Tình trạng này thường được dân gian gọi chung là dị ứng ánh nắng mặt trời, mà tên y khoa phổ biến nhất là bệnh ban đỏ đa dạng do ánh sáng (polymorphic light eruption - PLE). Để đối phó, không ít người tìm đến các sản phẩm được quảng cáo là "viên uống chống nắng" chiết xuất từ cây dương xỉ với kỳ vọng uống vào sẽ hoàn toàn miễn nhiễm với tia tử ngoại, không bao giờ lo cháy nắng hay dị ứng.

Thực tế, chiết xuất từ một loài dương xỉ nhiệt đới đặc thù đã được khoa học ghi nhận có khả năng hỗ trợ giảm thiểu triệu chứng phát ban do nhạy cảm ánh sáng ^[1]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ dừng ở mức độ phòng ngừa bổ trợ, giúp tăng ngưỡng chịu đựng của da đối với tia bức xạ, hoàn toàn không phải là "thần dược" thay thế kem bôi hay tạo lớp màng chắn tuyệt đối trước ánh mặt trời rực lửa ^[2].

Căn nguyên của phát ban ánh sáng và cơ chế từ cây dương xỉ

Ban đỏ đa dạng do ánh nắng (PLE) là dạng bệnh da do ánh sáng tự phát thường gặp nhất trong cộng đồng ^[2]. Khi tiếp xúc với bức xạ tử ngoại (tia UVA và UVB), cơ thể những người có cơ địa nhạy cảm sẽ sinh ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), từ đó kích hoạt phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch bất thường dưới da, gây ra các nốt sẩn, mảng đỏ và ngứa ngáy dai dẳng ^[2].

Loài thảo dược được nghiên cứu nhiều nhất trong lĩnh vực này là Polypodium leucotomos (PL), một loài dương xỉ nhiệt đới thuộc họ Polypodiaceae có nguồn gốc từ Nam Mỹ ^[3]. Ở bản địa, loài này còn có tên gọi là calaguala, và phần chiết xuất của nó từng được gọi là anapsos ^[3].

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất dương xỉ chứa nhiều hợp chất phenolic tự nhiên, bao gồm axit chlorogenic, axit coumaric, axit vanillic, cùng hai hoạt chất có tính ức chế oxy hóa mạnh nhất trong ống nghiệm là axit caffeic và axit ferulic ^[3]. Nhờ các thành phần này, dương xỉ phát huy đặc tính chống oxy hóa vượt trội, chống viêm và điều hòa miễn dịch, giúp bảo vệ tế bào sừng của người khỏi tác hại do tia cực tím kích hoạt [3, 7].

Bằng chứng lâm sàng về hiệu quả giảm dị ứng ánh sáng

Giá trị y khoa của chiết xuất dương xỉ trong việc hạn chế phản ứng quá mẫn với ánh nắng đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người bệnh.

Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm trên 26 bệnh nhân mắc ban đỏ đa dạng do ánh nắng và 2 bệnh nhân bị mề đay do ánh nắng mặt trời ^[1]. Giao thức nghiên cứu yêu cầu người tham gia không sử dụng kem chống nắng hay các loại thuốc can thiệp ánh sáng khác, sau đó cho tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng tự nhiên trong khi uống chiết xuất dương xỉ với liều lượng 480 mg/ngày ^[1]. Đánh giá trên 25 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm cho thấy việc uống dương xỉ giúp giảm có ý nghĩa thống kê các phản ứng tổn thương trên da cũng như triệu chứng chủ quan khó chịu ^[1].

Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu lâm sàng khác công bố năm 2011 được thực hiện trên 57 bệnh nhân mắc bệnh da do ánh sáng tự phát (gồm 53 ca PLE và 4 ca mề đay do nắng) ^[4]. Những người này cũng uống chiết xuất dương xỉ với liều 480 mg/ngày mà không dùng màng lọc UV ^[4]. Kết quả ghi nhận có khoảng 73,68% bệnh nhân đạt được lợi ích rõ rệt, giảm đáng kể phản ứng viêm đỏ trên da và các biểu hiện ngứa rát chủ quan (với P < 0,05) ^[4].

Đến năm 2012, một nghiên cứu mở, không đối chứng tại hai trung tâm đã đánh giá chiết xuất dương xỉ dạng ưa nước trên 35 bệnh nhân mắc PLE lâu năm ^[2]. Người bệnh được chiếu tia UVB và UVA nhân tạo để kích phát tổn thương da, sau đó uống chiết xuất dương xỉ trong hai tuần rồi chiếu đèn thử nghiệm lại lần hai ^[2]. Trước điều trị, 30 người xuất hiện tổn thương sau khi chiếu UVA lặp lại, và 18 người trong số đó cũng phản ứng với UVB ^[2]. Sau khi dùng dương xỉ, có 9 người (chiếm 30%) không còn phản ứng với UVA, và 5 người (chiếm 28%) không còn phản ứng với UVB ^[2]. Ở những bệnh nhân còn lại, số lần chiếu tia cần thiết để kích thích làm bùng phát cơn phát ban cũng tăng lên rõ rệt: từ 1,95 lần lên 2,62 lần đối với UVA (P = 0,005) và từ 2,38 lần lên 2,92 lần đối với UVB (P = 0,047) ^[2].

Các tổng quan y học cũng ghi nhận chiết xuất Polypodium leucotomos đường uống có thể giúp giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của bệnh ban đỏ đa dạng do ánh nắng ^[5].

Lợi ích khác và tính an toàn được xác thực

Bên cạnh vai trò hỗ trợ phòng ngừa phát ban ánh sáng, chiết xuất dương xỉ còn được ghi nhận tiềm năng hỗ trợ trong nhiều vấn đề da liễu khác ^[3]. Các dữ liệu cho thấy dược liệu này có thể đóng vai trò bổ trợ trong kiểm soát bệnh vảy nến, viêm da cơ địa, nám da và bạch biến [4, 5]. Thậm chí, một báo cáo ca bệnh năm 2012 ghi nhận một trường hợp lupus ban đỏ bán cấp ở da vốn chỉ đáp ứng mức độ vừa với thuốc hydroxychloroquine, nhưng khi phối hợp thêm chiết xuất Polypodium leucotomos đã đạt lui bệnh gần như hoàn toàn ^[6].

Về độ an toàn, một đánh giá tổng quan công bố năm 2015 đã rà soát 19 nghiên cứu trên người và 6 nghiên cứu cơ bản trong hơn 40 năm ^[7]. Các thử nghiệm lâm sàng đã sử dụng chiết xuất dương xỉ qua đường uống với các mức liều hàng ngày dao động từ 120 mg đến 1080 mg ^[7]. Kết quả cho thấy chiết xuất được dung nạp rất tốt, không có độc tính trong phòng thí nghiệm ^[7]. Tác dụng phụ trên người xuất hiện ở tỷ lệ rất thấp, chỉ có 16 người trên tổng số 1016 bệnh nhân (khoảng 2%), biểu hiện nhẹ đến trung bình chủ yếu là khó chịu đường tiêu hóa và ngứa da thoáng qua ^[7].

Bóc trần kỳ vọng thổi phồng và ranh giới khoa học

Mặc dù các dữ liệu khoa học mang tính khả quan, việc thị trường gắn mác "viên uống chống nắng toàn diện" đã tạo ra tâm lý chủ quan nguy hiểm cho nhiều người.

Cần hiểu rõ rằng chiết xuất dương xỉ hoạt động theo cơ chế sinh học nội sinh: dập tắt các gốc tự do ROS, giảm các chất trung gian gây viêm và nâng cao ngưỡng chịu đựng của da trước tia tử ngoại [3, 4]. Nó không tạo ra một lớp màng ngăn chặn vật lý hay hóa học trên bề mặt da để cản trở tia sáng như kem chống nắng thông thường. Ngay trong nghiên cứu provocation bằng tia nhân tạo, vẫn có tới hơn 70% bệnh nhân tiếp tục bị phát ban nếu tiếp xúc với lượng tia UV đủ nhiều, dù thời gian khởi phát có bị trì hoãn lâu hơn ^[2].

Chiết xuất thảo dược này không thể chữa khỏi dứt điểm chứng dị ứng ánh sáng, cũng không đảm bảo bảo vệ 100% da khỏi hiện tượng cháy nắng nếu phơi nhiễm kéo dài. Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu về PLE hiện có quy mô mẫu khá nhỏ, thiết kế mở và thiếu nhóm đối chứng ngẫu nhiên mù đôi để so sánh trực diện ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là lành tính với tỷ lệ tác dụng không mong muốn chỉ khoảng 2% gồm khó chịu tiêu hóa hay ngứa nhẹ ^[7], người dùng vẫn không nên tự ý sử dụng tùy tiện.

Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ dương xỉ, người có cơ địa dễ rối loạn tiêu hóa cần thận trọng khi khởi đầu dùng. Đặc biệt, đối với các trường hợp mắc bệnh ban đỏ đa dạng do ánh nắng thể nặng, khó chữa, y văn ghi nhận bệnh nhân có thể cần đến các liệu pháp ức chế miễn dịch chuyên sâu như azathioprine dưới sự chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa chứ không thể dựa vào thực phẩm bổ sung ^[8].

Bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn liên quan đến ánh sáng (như lupus ban đỏ), phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi bổ sung, không tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn để thay bằng viên uống dương xỉ.

Áp dụng thực tế sao cho đúng cách

Để hỗ trợ cải thiện tình trạng phát ban dị ứng do ánh nắng, người tiêu dùng chỉ nên coi chiết xuất Polypodium leucotomos như một biện pháp bảo vệ hỗ trợ từ bên trong, đi cùng lối sống dự phòng bài bản:

• Liều lượng tham khảo: Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân phát ban ánh sáng thường ghi nhận mức liều sử dụng là 480 mg chiết xuất dương xỉ mỗi ngày [1, 2]. Trong các nghiên cứu an toàn nói chung, dải liều dao động từ 120 mg đến 1080 mg/ngày ^[7]. Tuy nhiên, liều lượng cụ thể cần tuân thủ nhãn sản phẩm chuẩn y tế hoặc chỉ định của chuyên gia dinh dưỡng, bác sĩ.
• Thời điểm dùng: Nên uống bổ sung trước các giai đoạn dự kiến phải tiếp xúc nhiều với ánh nắng (như mùa hè, các chuyến du lịch biển) khoảng 2 tuần để cơ thể kịp gia tăng khả năng phòng vệ tế bào ^[2].
• Biện pháp phối hợp bắt buộc: Không bao giờ được bỏ qua kem chống nắng phổ rộng ngoài da, kính râm, mũ rộng vành và quần áo chống nắng sợi dệt dày dặn.
• Theo dõi cơ thể: Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào ruột hoặc ngứa ngáy nhiều hơn sau khi uống, cần tạm dừng và hỏi ý kiến y tế ^[7].

Tóm lại, chiết xuất cây dương xỉ đã được khoa học chứng minh là giải pháp hỗ trợ an toàn và có giá trị thực tế trong việc làm dịu phản ứng, giảm nguy cơ phát ban bùng phát do tia cực tím ở người nhạy cảm ánh sáng [1, 3]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được đặt đúng vai trò là lớp bảo vệ bổ trợ sinh học nội sinh, kết hợp song hành cùng các biện pháp che chắn cơ học truyền thống chứ không thể thay thế hoàn toàn việc phòng hộ trước ánh nắng.