Mỗi khi thời tiết chuyển lạnh, tình trạng ho khan, rát họng lại bùng phát và trở thành nỗi phiền toái thường trực đối với nhiều gia đình. Nhiều người vì ngại dùng các loại tân dược giảm ho kéo dài nên đã tìm kiếm các giải pháp dân gian, trong đó củ ngọc giá (còn được gọi là ngọc trúc, danh pháp khoa học Polygonatum odoratum) thường được nhắc đến như một vị thảo dược giúp êm họng, dịu phế quản. Liệu củ ngọc giá có thực sự mang lại tác dụng làm dịu cơn ho khan mùa lạnh hay đây chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Thực tế y học cho thấy ngọc giá và các thảo dược tự nhiên chứa chất nhầy có cơ chế bao phủ, bảo vệ niêm mạc họng, hỗ trợ giảm bớt cảm giác kích ứng gây ho ngoại vi [1]. Tuy nhiên, để hiểu rõ giá trị cũng như ranh giới của loại thảo dược này, chúng ta cần phân tích bản chất của phản xạ ho và các bằng chứng khoa học hiện có.

Cơn ho mùa lạnh hình thành từ đâu?

Ho thực chất là một phản xạ phòng vệ tự nhiên và quan trọng của hệ thống đường thở nhằm ngăn chặn các chất độc hại xâm nhập, đồng thời tống xuất dịch tiết dư thừa hoặc dị vật ra ngoài phổi và khí phế quản [2], [3]. Khi bước vào mùa đông hoặc thời điểm giao mùa nhiệt độ giảm sâu, không khí khô hanh kết hợp với virus cảm cúm tấn công niêm mạc đường hô hấp trên. Điều này kích hoạt chuỗi phản ứng viêm tại chỗ, khiến cổ họng trở nên sưng đỏ, khô rát và cực kỳ nhạy cảm.

Sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên do virus, ho thường mang tính chất thoáng qua [3]. Dù vậy, ở nhiều trường hợp, niêm mạc bị tổn thương khiến các đầu mút dây thần kinh cảm giác lộ ra và phản ứng quá mức với luồng không khí lạnh [4]. Một cơn ho khan kéo dài không có đờm vừa gây mất ngủ, kiệt sức, vừa ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống hàng ngày [2], [5]. Tình trạng này kéo theo nhu cầu bức thiết phải kiểm soát và làm dịu cơn ho một cách an toàn [3].

Bế tắc từ các giải pháp giảm ho thông thường

Trong y học hiện đại, các thuốc giảm ho thường được phân chia thành nhóm tác động trung ương (lên trung tâm ho ở não bộ) và nhóm tác động ngoại vi (lên các thụ thể ho ở đường dẫn khí) [2], [1]. Nhóm tác động trung ương quen thuộc bao gồm các dẫn xuất opioid như codeine, morphine, hydrocodone hay hoạt chất không opioid như dextromethorphan [2], [3]. Mặc dù các hoạt chất nhóm opioid mang lại hiệu quả ức chế cơn ho tương đối rõ rệt, chúng lại đi kèm hàng loạt tác dụng phụ đáng lo ngại như gây buồn ngủ, táo bón, buồn nôn, ức chế trung tâm hô hấp và tiềm ẩn nguy cơ lệ thuộc thuốc [3], [6].

Các thuốc giảm ho không kê đơn phổ biến đôi khi lại không mang lại hiệu quả thỏa đáng cho người bệnh [4]. Thậm chí, một số nhóm thuốc khác cũng không đem lại tác dụng như kỳ vọng. Một nghiên cứu lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược kéo dài trong 10 ngày trên 56 người tình nguyện bị nhiễm virus đường hô hấp trên cho thấy, thuốc giãn phế quản kháng cholinergic oxitropium bromide (liều 200 microgram dùng 3 lần mỗi ngày) không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược trong việc giảm triệu chứng ho hay tần suất ho (P > 0.05) [7]. Nghiên cứu này ghi nhận điểm số đánh giá ho theo thang đo thị giác (VAS) và các cơn ho kích ứng đều tự thuyên giảm dần qua 10 ngày theo diễn tiến tự nhiên của bệnh ở cả hai nhóm [7]. Chính những hạn chế và tác dụng phụ của thuốc tổng hợp đã thúc đẩy nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp thảo dược an toàn hơn [6].

Cơ chế làm dịu niêm mạc hô hấp của dịch chiết thảo dược

Để giảm ho mà không gây ức chế thần kinh trung ương, các nhà khoa học đặc biệt chú ý đến nhóm thảo dược có tác động làm dịu ngoại vi [1], [6]. Trong y học thảo dược, tác dụng chống ho của nhiều loài thực vật xuất phát chủ yếu từ hàm lượng chất nhầy tự nhiên (mucilage) [1]. Khi đi qua vòm họng, chất nhầy này tạo thành một lớp màng sinh học mỏng bao phủ trực tiếp bề mặt niêm mạc đang bị tổn thương và khô ráp [1].

Lớp màng bảo vệ này đóng vai trò như một tấm lá chắn tự nhiên (demulcent), giúp cách ly các thụ thể ho nằm dưới lớp biểu mô khỏi sự kích thích trực tiếp của không khí khô lạnh, bụi bẩn hay các hóa chất gây ngứa [1]. Các thụ thể ho ở đường thở bình thường dẫn truyền tín hiệu thông qua dây thần kinh phế vị lên mạng lưới hô hấp ở thân não [5]. Khi niêm mạc bị viêm, các thụ thể cảm giác như thụ thể vanilloid TRPV1 trở nên tăng nhạy cảm, dễ dàng bùng phát xung thần kinh gây ho dữ dội khi gặp tác nhân kích thích [4]. Việc làm ẩm và bao phủ niêm mạc bằng chất nhầy thảo dược giúp làm giảm cường độ kích hoạt các thụ thể cảm giác ngoại vi này, từ đó giúp cắt đứt chuỗi phản xạ ho khan một cách nhẹ nhàng [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về ngọc giá (Polygonatum odoratum)?

Củ ngọc giá, tên khoa học là Polygonatum odoratum, là vị thảo dược giàu polysaccharide và chất nhầy tự nhiên, vốn được sử dụng lâu đời trong các bài thuốc bổ âm, nhuận phế, trừ ho khan. Bên cạnh hàm lượng chất nhầy hỗ trợ làm dịu cơ học, các nghiên cứu sinh học hiện đại đang dần làm sáng tỏ những đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào của dịch chiết loài cây này.

Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2021 đã đánh giá tác động của dịch chiết ethanol từ củ ngọc giá (Polygonatum odoratum) đối với tổn thương tế bào do stress oxy hóa [8]. Trong nghiên cứu này, các tế bào biểu mô ống thận người (HK-2) được gây tổn thương bằng nồng độ glucose cao, sau đó được can thiệp bằng dịch chiết ethanol của ngọc giá [8]. Các kỹ thuật xét nghiệm MTT, đo dòng chảy tế bào (flow cytometry) và Western blot đã được sử dụng để phân tích hoạt lực tế bào, tỷ lệ chết theo chương trình (apoptosis) cùng biểu hiện của các protein caspase, Nrf2 và HO-1 [8]. Đồng thời, các chỉ số chống oxy hóa như MDA, GSH và SOD cũng được định lượng cụ thể [8].

Kết quả nghiên cứu năm 2021 ghi nhận dịch chiết ngọc giá làm tăng hoạt lực tế bào, nâng cao mức biểu hiện của protein Nrf2, HO-1, Pro-caspase3 cũng như các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm glutathione (GSH) và superoxide dismutase (SOD) [8]. Ngược lại, dịch chiết giúp làm giảm rõ rệt tỷ lệ tế bào chết theo chương trình, giảm mức protein Cleaved-caspase3 và hạ thấp nồng độ chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde (MDA) với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [8]. Khi can thiệp làm suy giảm gen Nrf2 (si-Nrf2), các tác dụng bảo vệ tế bào và chống stress oxy hóa của dịch chiết ngọc giá bị đảo ngược rõ rệt (p < 0.05) [8]. Các tác giả kết luận dịch chiết Polygonatum odoratum có khả năng ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào và giảm thiểu stress oxy hóa thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2-ARE [8]. Dù thử nghiệm được thực hiện trên mô hình tế bào biểu mô, kết quả đã chỉ ra tiềm năng to lớn của ngọc giá trong việc giảm thiểu tổn thương oxy hóa và bảo vệ các màng biểu mô trước các tác nhân gây viêm.

Hiểu đúng giữa kinh nghiệm dân gian và giới hạn khoa học

Mặc dù các cơ chế sinh học và kinh nghiệm truyền thống cho thấy tiềm năng làm dịu đường hô hấp của ngọc giá, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách khách quan. Dịch chiết ngọc giá chứa chất nhầy giúp làm dịu niêm mạc tại chỗ, nhưng bản thân thảo dược này không phải là một thuốc ức chế ho trung ương mạnh mẽ có thể dập tắt cơn ho ngay tức khắc như codeine [2], [3].

Nghiên cứu về ngọc giá năm 2021 mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào biểu mô chứ chưa phải là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân ho khan do nhiễm lạnh [8]. Các tác dụng giảm phản xạ ho của thảo dược nói chung thường mang tính chất hỗ trợ, giúp giảm kích ứng ngoại vi hơn là triệt tiêu hoàn toàn căn nguyên của bệnh lý [1]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng ngọc giá là một "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn mọi dạng ho, đặc biệt là khi ho xuất phát từ các bệnh lý nghiêm trọng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù được đánh giá là thảo dược lành tính, việc sử dụng củ ngọc giá vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng trên một số đối tượng cụ thể:

  • Người có hệ tiêu hóa yếu, hay bị đầy bụng, tiêu chảy hoặc tỳ vị hư hàn: Theo đặc tính thảo dược, ngọc giá giàu chất nhầy và tính chất nhuận, nếu dùng lượng quá nhiều có thể gây cảm giác trướng bụng hoặc làm lỏng phân.
  • Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Dịch chiết ngọc giá có tác động lên các thụ thể chống oxy hóa và chuyển hóa tế bào [8], vì vậy những người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác không mong muốn.
  • Người ho do các bệnh lý phức tạp: Cơn ho kéo dài có thể là dấu hiệu cảnh báo của hen suyễn, trào ngược dạ dày thực quản, viêm mũi xoang, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc thậm chí là ung thư phổi [3], [5]. Trong các trường hợp này, việc chỉ dùng thảo dược làm dịu mà bỏ qua phác đồ điều trị căn nguyên sẽ làm chậm trễ thời gian vàng chữa bệnh.

Hướng dẫn áp dụng củ ngọc giá an toàn trong mùa lạnh

Để phát huy tốt nhất đặc tính làm dịu của ngọc giá cho chứng ho khan mùa lạnh, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Cách chế biến: Cách dùng phổ biến và hiệu quả nhất là sắc nước uống hoặc hãm trà. Lấy một lượng củ ngọc giá khô đã được làm sạch, hãm với nước sôi trong bình giữ nhiệt khoảng 15-20 phút để chất nhầy và các hoạt chất hòa tan dần vào nước. Nước ngọc giá có vị ngọt nhẹ tự nhiên, rất dễ uống.
  • Thời điểm và cách dùng: Nên uống từng ngụm nhỏ khi nước còn ấm. Việc nuốt chậm từng ngụm giúp dịch thảo dược lưu giữ lâu hơn trên bề mặt niêm mạc hầu họng, tạo điều kiện cho lớp chất nhầy bao phủ và làm dịu ngay các điểm kích ứng [1]. Uống vào buổi sáng sớm khi thức dậy hoặc buổi tối trước khi đi ngủ sẽ giúp giảm thiểu cơn ho kích ứng do nhiệt độ phòng hạ thấp.
  • Kết hợp lành mạnh: Có thể nấu ngọc giá cùng một chút đường phèn hoặc lê để tăng cường độ ẩm và vị ngọt thanh, hỗ trợ giữ ấm họng tốt hơn trong những ngày giá rét.

Củ ngọc giá là một thảo dược tự nhiên giá trị, mang lại hiệu quả hỗ trợ làm dịu niêm mạc và giảm kích ứng ho khan mùa lạnh nhờ lượng chất nhầy tự nhiên và khả năng bảo vệ tế bào [1], [8]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng tạm thời. Người bệnh cần giữ ấm cơ thể, uống đủ nước và chủ động đi khám bác sĩ chuyên khoa nếu cơn ho kéo dài dai dẳng hoặc đi kèm sốt, khó thở để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân.