Ho khan kéo dài dai dẳng là tình trạng phổ biến khiến nhiều người khó chịu, nhất là vào mùa lạnh hoặc sau các đợt cảm cúm, viêm phế quản. Trong dân gian và y học cổ truyền, củ ngọc trúc thường được ca tụng như phương thuốc bổ phế, sinh tân dịch và làm dịu cổ họng hiệu quả.
Tuy nhiên, liệu ngọc trúc có thực sự là giải pháp trị dứt điểm cơn ho kéo dài hay không? Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người xác nhận tác dụng điều trị dứt điểm chứng ho khan của dược liệu này; các tác dụng ghi nhận mới dừng ở mức nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột và tế bào.
Y học cổ truyền nhìn nhận ngọc trúc thế nào?
Trong y học cổ truyền, ngọc trúc (Polygonatum odoratum) có vị ngọt, tính bình [1]. Vị thuốc này được quy vào các kinh phế và vị, sở hữu công năng thanh nhiệt dưỡng âm, nhuận táo, giải khát và làm ấm dạ dày [1].
Chính nhờ khả năng "nhuận phế sinh tân", ngọc trúc thường được phối hợp trong các bài thuốc cổ phương dành cho chứng phế âm hư tổn. Tình trạng này có biểu hiện điển hình là khô rát vùng họng, khát nước, ho khan ít đờm hoặc đờm đặc khó khạc.
Quan niệm Đông y cho rằng ngọc trúc giúp bổ sung tân dịch để làm ẩm niêm mạc hô hấp, xoa dịu phản xạ kích ứng họng. Dẫu vậy, những lý luận này cần được soi chiếu qua lăng kính của y học hiện đại với các dữ liệu kiểm chứng cụ thể.
Cơ chế sinh học: Kháng viêm và chống oxy hóa từ phòng thí nghiệm
Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy một số cơ chế có thể hỗ trợ giải thích tiềm năng của ngọc trúc đối với hệ hô hấp. Trọng tâm nằm ở các hoạt chất polysaccharide và flavonoid có trong thân rễ thực vật này [2], [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột bị tổn thương phổi do lipopolysaccharide cho thấy polysaccharide chiết xuất từ ngọc trúc (POP) có khả năng làm giảm phản ứng viêm miễn dịch và cải thiện chức năng phổi [2]. Nghiên cứu chỉ ra cơ chế hoạt động: POP ức chế các đại thực bào M1 dương tính với iNOS, từ đó ngăn chặn sự sản sinh các phân tử gây viêm tại mô phổi [2].
Bên cạnh đó, các hợp chất flavonoid từ ngọc trúc cũng thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH, gốc hydroxyl và chống peroxy hóa lipid [1]. Đặc biệt, một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận quá trình lên men bằng nấm mốc Aspergillus niger giúp gia tăng hoạt tính chống oxy hóa của các flavone này so với lên men bằng nấm men hay vi khuẩn Lactobacillus [1]. Một nghiên cứu năm 2021 khác trên tế bào biểu mô ống thận HK-2 cho thấy chiết xuất ethanol từ ngọc trúc giúp giảm stress oxy hóa và giảm chết rụng tế bào thông qua kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2-ARE (p<0,05) [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về ngọc trúc?
Mặc dù có nhiều triển vọng từ các phòng xét nghiệm hóa thực vật, dữ liệu thực tế về khả năng can thiệp bệnh đường hô hấp ở sinh vật sống vẫn còn tương đối hạn chế.
Nghiên cứu tổn thương phổi năm 2023: Tiến hành trên mô hình chuột bị gây tổn thương viêm phổi cấp bằng lipopolysaccharide [2]. Kết quả cho thấy polysaccharide của ngọc trúc cải thiện tỷ lệ sống sót, giảm tổn thương bệnh lý tại phổi, phục hồi hàng rào ruột và điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột, nhất là làm giảm mật độ vi khuẩn Klebsiella [2]. Dù vậy, giới hạn rõ ràng là nghiên cứu thực hiện trên chuột, chưa thử nghiệm trên bệnh nhân viêm phổi hay người bị ho khan mạn tính.
Nghiên cứu về điều hòa miễn dịch năm 1990: Khảo sát chiết xuất cồn của ngọc trúc và thỏ ty tử trên chuột bị tổn thương do bỏng diện tích 5% cơ thể [4]. Dữ liệu cho thấy ngọc trúc giúp phục hồi tỷ lệ và chỉ số thực bào của đại thực bào, cũng như sự tăng sinh tế bào lympho trở về mức bình thường [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào đáp ứng miễn dịch sau chấn thương bỏng trên động vật, không trực tiếp đánh giá bệnh lý ho.
Nghiên cứu tế bào miễn dịch năm 2022: Đánh giá các polysaccharide thành tế bào chiết từ rễ, thân và lá của ngọc trúc [5]. Phân đoạn polysaccharide pectic 21,4 kDa và heteromannan từ thân rễ đã kích thích phản ứng miễn dịch đặc hiệu ở tế bào đại thực bào chuột trong ống nghiệm, thúc đẩy sản sinh IL-1alpha cùng các yếu tố kích thích dòng tế bào tạo máu GM-CSF và G-CSF [5]. Đây hoàn toàn là thử nghiệm in vitro, không phản ánh chính xác đáp ứng lâm sàng toàn vẹn trên người.
Nghiên cứu kháng virus năm 2020: Các nhà khoa học đã phân lập được các glycoside steroid, homoisoflavanone và dẫn xuất acid cinnamic từ rễ ngọc trúc [6]. Thử nghiệm in vitro cho thấy hợp chất số 7 và hợp chất số 17 có khả năng ức chế virus cúm A với giá trị IC50 lần lượt là 14,30 micromol/lít và 49,70 micromol/lít (đối chứng dương ribavirin là 28,4 micromol/lít) [6]. Kết quả chỉ dừng ở mức thử nghiệm tế bào đối với virus cúm, không chứng minh việc ăn hoặc sắc ngọc trúc uống sẽ chữa khỏi bệnh đường thở.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Tổng hợp các tài liệu cho thấy ngọc trúc chứa đựng thành phần hoạt tính sinh học đa dạng, đặc biệt là nguồn polysaccharide phong phú ở phần củ rễ [2], [5]. Việc kiểm soát phản ứng viêm tại phổi và giảm các gốc tự do là cơ sở lý thuyết cho thấy tiềm năng làm dịu đường thở [2], [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới: Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá trực tiếp hiệu quả của ngọc trúc đối với chứng ho khan kéo dài.
Hầu hết các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2], [3], [5], [6]. Lưu ý rằng trích đoạn [7] nghiên cứu về lá của cây Polygonum odoratum (rau răm) chống bức xạ trên tế bào Raw 264.7 chứ không phải loài ngọc trúc (Polygonatum odoratum), nên không thể quy đổi kết quả này cho ngọc trúc. Vì thế, ngọc trúc không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị nguyên nhân gây ho trong y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngọc trúc trị ho
Hiểu lầm lớn nhất là xem ngọc trúc như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể trị dứt điểm mọi dạng ho. Ho khan kéo dài có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân nghiêm trọng như trào ngược dạ dày thực quản, hen suyễn dạng ho, viêm phế quản mạn tính, viêm mũi xoang dị ứng hoặc thậm chí là u phổi. Việc tự ý dùng ngọc trúc mà bỏ qua thăm khám y tế có thể làm chậm trễ thời gian vàng điều trị.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được. Mặc dù ngọc trúc là vị thuốc kiêm thực phẩm thanh đạm, việc dùng quá nhiều hoặc dùng sai thể bệnh có thể gây phản tác dụng cho hệ tiêu hóa do đặc tính dưỡng âm, sinh tân dịch.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì ngọc trúc có tính chất nhuận táo, dưỡng dịch nên những người tỳ vị hư hàn, thường xuyên đi ngoài phân lỏng, đầy bụng, chậm tiêu cần hết sức thận trọng khi dùng. Nếu cơ thể đang bị ứ trệ đờm ẩm (ho nhiều đờm đặc, đờm trắng loãng dạng bọt), việc sử dụng ngọc trúc có thể làm tăng cảm giác ẩm trệ, khó chịu.
Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn hoặc liều lượng cụ thể của ngọc trúc trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm và tế bào [2], [3], [4]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc đậm đặc mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Người có bệnh nền gan, thận hoặc đang điều trị thuốc tây cũng cần xin tư vấn y tế trước khi dùng thường xuyên.
Cách áp dụng ngọc trúc an toàn trong đời sống
Trong ẩm thực dưỡng sinh, ngọc trúc thường được dùng như một nguyên liệu nấu canh hoặc hầm súp cùng kỷ tử, táo đỏ, thịt nạc hoặc ngân nhĩ để bồi bổ cơ thể khi thời tiết hanh khô. Người dùng chỉ nên sử dụng một lượng vừa phải trong món ăn thường ngày.
Khi chế biến, cần rửa sạch bụi bẩn, ngâm mềm dược liệu trước khi đem ninh chín kỹ. Do các tài liệu khoa học chưa xác lập ngưỡng liều điều trị chuẩn xác cho chứng ho khan ở người, bạn không nên tự ý bốc thuốc hoặc phối hợp tùy tiện với các vị thuốc khác.
Nếu tình trạng ho khan kéo dài trên 2-3 tuần, ho kèm đau ngực, sốt nhẹ hoặc ho ra máu, bạn cần đến ngay bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa hô hấp chẩn đoán nguyên nhân chính xác. Ngọc trúc có thể là một dược liệu bổ dưỡng và có triển vọng kháng viêm qua các thử nghiệm ban đầu, nhưng không thể thay thế cho phác đồ điều trị chuẩn mực của y học hiện đại.
