Sinh viên thường đối mặt với áp lực học tập, ngân sách sinh hoạt hạn hẹp và thói quen ăn uống thất thường. Khi tìm kiếm một chế độ ăn lành mạnh để cải thiện sức khỏe, chế độ ăn DASH và chế độ ăn Địa Trung Hải thường là hai phương án được đặt lên bàn cân.
Dữ liệu khoa học cho thấy chế độ ăn DASH có bằng chứng vượt trội hơn Địa Trung Hải trong việc cải thiện tâm trạng ở nam thanh niên và ngăn ngừa hội chứng béo nhưng chuyển hóa bình thường ở người dưới 45 tuổi [1] [2]. Cả hai chế độ đều cho thấy hiệu quả tích cực trong kiểm soát huyết áp và các yếu tố chuyển hóa, tuy nhiên các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu so sánh trực tiếp về chi phí tài chính hay tính khả thi khi nấu nướng của sinh viên [1] [3].
Lợi ích chuyển hóa và tâm trạng ở người trẻ tuổi
Nghiên cứu cắt ngang trên nam thanh niên từ 18 đến 28 tuổi (độ tuổi trung bình 23,65) cho thấy nhóm tuân thủ chế độ ăn DASH cao nhất giảm 54% nguy cơ có tâm trạng kém (OR = 0,46; 95% CI: 0,24-0,88) và giảm nguy cơ có mức độ hạnh phúc thấp (OR = 0,51; 95% CI: 0,27-0,96) [2]. Ngược lại, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa chế độ ăn Địa Trung Hải với tâm trạng hay mức độ hạnh phúc ở nhóm nam thanh niên này [2].
Về mặt chuyển hóa, phân tích trên 2.767 người trưởng thành từ khảo sát NHANES III chỉ ra rằng ở nhóm dưới 45 tuổi, điểm số chế độ ăn Địa Trung Hải cao làm tăng tỷ lệ béo phì nhưng chuyển hóa khỏe mạnh (MHO) lên 2,57 lần (95% CI: 1,04-6,35) [1]. Đồng thời, điểm số DASH cao giúp giảm 41% nguy cơ rơi vào kiểu hình cân nặng bình thường nhưng rối loạn chuyển hóa (MONW) (OR = 0,59; 95% CI: 0,38-0,93) [1].
Trong một phân tích cắt ngang trên 163 người lớn, cả hai mô hình đều cho thấy mối liên hệ tích cực với sức khỏe chuyển hóa [4]. Chế độ ăn DASH liên quan nghịch với vòng eo (beta = -0,21), triglyceride (beta = -0,19), huyết áp tâm thu (beta = -0,30), huyết áp tâm trương (beta = -0,34) và mỡ nội tạng (beta = -0,22) [4]. Chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến tăng chỉ số HDL-cholesterol (beta = 0,18), giảm huyết áp tâm thu (beta = -0,18), huyết áp tâm trương (beta = -0,26) và giảm mỡ nội tạng (beta = -0,19) [4].
Tác động trên huyết áp và nguy cơ bệnh lý
Tổng hợp từ 30 thử nghiệm lâm sàng trên 5.545 người cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình 3,2 mm Hg huyết áp tâm thu và 2,5 mm Hg huyết áp tâm trương so với chế độ ăn đối chứng [3]. Mức giảm huyết áp này thể hiện rõ rệt hơn ở các thử nghiệm có lượng natri tiêu thụ trên 2.400 mg/ngày và ở nhóm đối tượng có độ tuổi trung bình dưới 50 tuổi [3].
Một phân tích gộp khác cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải làm giảm huyết áp tâm thu 1,5 mm Hg và huyết áp tâm trương 0,9 mm Hg khi so sánh với chế độ ăn thông thường [3]. Tuy nhiên, mức giảm này không duy trì khi so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải với các chế độ ăn can thiệp tích cực khác hoặc chế độ ăn ít chất béo [3].
Đối với các bệnh lý khác, khảo sát trên 28.605 người trưởng thành ghi nhận việc tuân thủ DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) với OR = 0,83, đặc biệt duy trì hiệu quả ở phân nhóm người trẻ tương đối (OR = 0,74; 95% CI: 0,55-1,01) [5]. Chế độ ăn Địa Trung Hải không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa với tình trạng này trong nghiên cứu trên [5].
Về sức khỏe răng miệng, dù tuân thủ DASH và Địa Trung Hải ở mẫu dân số chung 6.209 người có liên quan đến việc giảm tỷ lệ viêm quanh răng, một nghiên cứu trên sinh viên đại học tại Ma-rốc (tuổi trung bình 20,2) lại không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và bệnh viêm quanh răng [6].
Giới hạn đối tượng: Không thể suy diễn từ người cao tuổi
Nhiều bằng chứng về bảo vệ nhận thức hiện nay tập trung vào người cao tuổi thay vì người trẻ [7]. Tổng quan hệ thống trên 38 nghiên cứu khẳng định chế độ ăn Địa Trung Hải có nhiều bằng chứng nhất trong việc bảo vệ chống suy giảm nhận thức ở người cao tuổi, trong khi bằng chứng cho DASH ở khía cạnh này còn hạn chế hơn [7].
Những dữ liệu trên nhóm người lớn tuổi hoặc có nguy cơ bệnh tim mạch không thể coi là đại diện cho sinh viên đại học khỏe mạnh [7]. Các phân tích dịch tễ cho thấy hiệu quả can thiệp dinh dưỡng có sự khác biệt rõ rệt theo từng nhóm tuổi [1] [3].
Điều chưa biết
Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa đưa ra câu trả lời cho các vấn đề thực tế sau:
- Mức chi phí bằng tiền cụ thể khi sinh viên mua sắm thực phẩm theo thực đơn DASH so với thực đơn Địa Trung Hải.
- Tính khả thi và thời gian chuẩn bị thực phẩm đối với sinh viên sống tại ký túc xá hoặc điều kiện nấu nướng hạn chế.
- Tác động của DASH và Địa Trung Hải lên tâm trạng của nữ sinh viên, vì nghiên cứu về tâm trạng và hạnh phúc hiện có chỉ khảo sát trên nam giới trẻ [2].
Ai nên thận trọng?
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang lọc máu cần có sự giám sát của bác sĩ trước khi áp dụng [8]. Nghiên cứu DIET-HD trên 9.757 bệnh nhân chạy thận nhân tạo cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc DASH không liên quan đến giảm tỷ lệ tử vong chung hay tử vong tim mạch ở nhóm bệnh nhân này [8].
Người trẻ có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị cũng cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng natri và khoáng chất phù hợp, tránh tình trạng hạ áp quá mức khi áp dụng DASH nghiêm ngặt [3].
Gợi ý áp dụng thực tế cho sinh viên
Dựa trên dữ liệu khoa học, chế độ ăn DASH cho thấy nhiều lợi thế bước đầu hơn cho sinh viên nhờ khả năng cải thiện tâm trạng và kiểm soát huyết áp ở người tiêu thụ nhiều natri [2] [3].
Sinh viên có thể bắt đầu bằng việc cắt giảm natri từ thức ăn nhanh và đồ chế biến sẵn, tăng cường các thực phẩm giàu chất xơ để cải thiện các chỉ số vòng eo và mỡ nội tạng [3] [4]. Không nên tự ý áp dụng các biện pháp kiêng khem khắt khe mà cần duy trì lượng ăn cân bằng, tham khảo chuyên gia y tế khi có bệnh lý nền.
Kết luận
DASH chiếm ưu thế hơn chế độ ăn Địa Trung Hải về bằng chứng cải thiện tâm trạng ở nam thanh niên và giảm thiểu rối loạn chuyển hóa ở người trẻ [1] [2]. Cả hai mô hình đều hỗ trợ kiểm soát huyết áp và mỡ nội tạng [3] [4]. Việc lựa chọn chế độ nào phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe cá nhân, do hiện tại chưa có bằng chứng khoa học chứng minh mô hình nào tiết kiệm chi phí hơn cho sinh viên.



