Căng tức bầu ngực là tình trạng thường gặp ở phụ nữ trong những ngày đầu sau sinh khi sữa bắt đầu về nhiều [1]. Cảm giác căng tức, ngực sưng cứng và đau rát không chỉ khiến người mẹ mệt mỏi mà còn là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến nhiều người phải bỏ cuộc, ngừng cho con bú sớm [1, 2]. Trong dân gian và các hội nhóm mẹ bỉm sữa, mẹo dùng lá bắp cải ướp lạnh đắp lên bầu ngực được truyền tai nhau như một biện pháp giảm đau thần kỳ.
Thực tế, mẹo dân gian này có cơ sở khoa học hay không? Câu trả lời là: Đúng một phần. Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy việc đắp lá bắp cải lạnh có thể giúp người mẹ giảm bớt cảm giác đau đớn và giảm bớt độ căng cứng của bầu ngực [1, 5, 7]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện này chỉ ở mức khiêm tốn, tương đương với các biện pháp chườm lạnh khác [2, 6], hoàn toàn không phải là "thần dược" chữa khỏi dứt điểm nguyên nhân gây ứ sữa [3, 8].
Tình trạng căng tức ngực và cơ chế tác động của bắp cải
Hiện tượng căng sữa xảy ra khi các tuyến sữa hoạt động mạnh mẽ, làm bầu ngực căng đầy sữa kết hợp với tình trạng tăng tuần hoàn máu và ứ trệ dịch bạch huyết tại mô ngực [1]. Ngực của người mẹ trở nên sưng, nóng đỏ, cứng khi sờ vào và rất đau đớn [1]. Nếu không được xử trí đúng cách, tình trạng này có thể dẫn đến giảm sản xuất sữa, nứt nẻ núm vú và thậm chí là viêm tắc tuyến vú [1].
Nhiều người tin rằng bên trong lá bắp cải có những hoạt chất sinh học đặc biệt giúp tiêu sưng và kháng viêm mạnh qua da. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận định hiệu quả chủ yếu của biện pháp này đến từ yếu tố nhiệt độ lạnh [2, 3]. Hơi lạnh giúp co các mạch máu nhỏ tạm thời, làm dịu phản ứng sưng viêm cục bộ và giảm truyền tín hiệu đau lên hệ thần kinh [5, 6]. Ngoài ra, hình dáng uốn cong tự nhiên của lá bắp cải ôm khít lấy bầu ngực một cách tiện lợi, mang lại cảm giác xoa dịu dễ chịu cho sản phụ mà không tốn kém chi phí [3, 6].
Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng nói gì?
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, nhiều nghiên cứu và tổng quan hệ thống chất lượng cao đã được thực hiện trên các sản phụ đang cho con bú:
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2017 tại một bệnh viện phụ sản ở Singapore được tiến hành trên 227 sản phụ bị căng tức ngực trong vòng 14 ngày sau sinh [2]. Các bà mẹ được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm: đắp lá bắp cải lạnh, dùng túi gel lạnh, hoặc nhóm đối chứng [2]. Mức độ đau, độ cứng ngực và thân nhiệt được đo trước điều trị và theo dõi liên tục tại các thời điểm 30 phút, 1 giờ và 2 giờ sau lần đắp thứ nhất và thứ hai; thời gian cho con bú được theo dõi đến 6 tháng [2]. Kết quả cho thấy cả nhóm đắp bắp cải và dùng túi gel đều giảm đau rõ rệt so với nhóm đối chứng ngay từ 30 phút sau lần đắp đầu tiên (chênh lệch điểm đau lần lượt là -0,38 với p=0,016 và -0,39 với p=0,013) [2]. Nhóm đắp bắp cải giảm độ cứng ngực ở tất cả thời điểm, trong khi nhóm túi gel chỉ giảm ở 2 thời điểm (1 giờ và 2 giờ sau đắp) [2]. Đáng chú ý, tại thời điểm 2 giờ sau lần đắp thứ hai, nhóm đắp bắp cải lạnh giảm đau tốt hơn (chênh lệch -0,53 điểm, p=0,005) và giảm độ cứng ngực tốt hơn nhóm dùng túi gel lạnh (chênh lệch -0,35 điểm, p=0,003) [2]. Cả hai biện pháp đều không làm thay đổi thân nhiệt của người mẹ [2].
Trước đó, một nghiên cứu nhỏ hơn công bố năm 1995 đã so sánh trực tiếp hai can thiệp này trên 34 sản phụ bị căng tức ngực [3]. Mỗi người tham gia được hướng dẫn đắp lá bắp cải xanh ướp lạnh lên một bên ngực và đắp túi gel ướp lạnh lên bên ngực còn lại trong tối đa 8 giờ [3]. Điểm đau được đánh giá trước và sau can thiệp [3]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt về điểm số giảm đau giữa hai bên ngực: cả hai biện pháp đều giúp giảm đau có ý nghĩa thống kê, trong đó 68% sản phụ cảm thấy dễ chịu hơn trong vòng 1 đến 2 giờ đầu [3]. Phần lớn sản phụ cho biết họ ưa thích sử dụng lá bắp cải hơn so với túi gel [3].
Năm 1998, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược đã làm rõ hơn về vai trò của chiết xuất bắp cải [4]. Tổng cộng có 39 người tham gia, trong đó 21 người được bôi kem chứa chiết xuất bắp cải và 18 người dùng kem giả dược [4]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cảm nhận mức độ thuyên giảm khó chịu như nhau và không có sự khác biệt nào giữa hai loại kem trên tất cả các thước đo kết quả [4]. Điều này gợi ý rằng tác dụng của lá bắp cải tươi phần lớn không bắt nguồn từ một hoạt chất hấp thu qua da [2, 8]. Đáng lưu ý, nghiên cứu kết luận chính việc cho trẻ bú mẹ mang lại hiệu quả giảm khó chịu và giảm độ cứng mô ngực vượt trội hơn hẳn so với việc chỉ bôi kem [4].
Các tổng quan hệ thống lớn của Cochrane cũng đã nhiều lần xem xét vấn đề này. Bản tổng quan năm 2001 bao gồm 8 thử nghiệm với 424 phụ nữ nhận thấy 3 nghiên cứu về lá bắp cải hoặc chiết xuất bắp cải không ghi nhận lợi ích vượt trội rõ ràng toàn diện; lá bắp cải và túi gel có hiệu quả giảm đau tương đương nhau [5]. Đến bản cập nhật năm 2020 của Cochrane, các tác giả đã tổng hợp 21 nghiên cứu trên 2.170 phụ nữ với nhiều can thiệp khác nhau [1]. Tổng quan chỉ ra rằng so với chăm sóc thông thường, việc đắp lá bắp cải lạnh có thể giúp giảm đau ngực tốt hơn, với mức chênh lệch trung bình là -1,03 điểm trên thang điểm trực quan 0-10 điểm [1].
Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2019 tổng hợp 12 bài báo cũng cho thấy các can thiệp như chườm nóng, chườm lạnh, xoa bóp bầu ngực và đắp bắp cải đều có hiệu quả đối với tình trạng đau và căng tức ngực sau sinh [6]. Cụ thể, liệu pháp đắp lá bắp cải lạnh kết hợp chăm sóc thông thường giúp giảm 0,54 điểm đau và giảm 0,67 điểm mức độ căng tức [6]. Khi so sánh trực tiếp lá bắp cải lạnh với liệu pháp chườm lạnh, bắp cải lạnh giúp giảm đau hơn khoảng 0,44 điểm [6]. Trong khi đó, việc xoa bóp ngực kết hợp chăm sóc thông thường ghi nhận mức giảm đau tới 3,52 điểm trên thang điểm 10 [6].
Điểm mạnh và những hạn chế của bằng chứng khoa học
Nhìn chung, các nghiên cứu đều thống nhất rằng đắp lá bắp cải lạnh mang lại sự dễ chịu nhất định, có chi phí thấp và an toàn, hầu như không gây hại cho sản phụ [7]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng chất lượng bằng chứng khoa học hiện tại chưa thực sự mạnh [1, 3].
Độ tin cậy của các bằng chứng bị hạ thấp do hạn chế trong thiết kế nghiên cứu của các thử nghiệm, thiếu sự đồng nhất giữa các can thiệp và nguy cơ sai lệch kết quả cao do không thể làm mù người tham gia (người mẹ biết rõ mình đang đắp lá bắp cải hay dùng túi gel) [1, 3]. Ngoài ra, một số nghiên cứu chọn từng bên bầu ngực làm đơn vị phân tích riêng biệt, khiến việc diễn giải kết quả gặp nhiều khó khăn [1, 3]. Vì vậy, việc áp dụng lá bắp cải chỉ nên coi là biện pháp hỗ trợ tạo sự thoải mái chứ không thể thay thế cho các hướng dẫn lâm sàng chuẩn mực [7].
Những hiểu lầm thường gặp về bắp cải đắp ngực
Nhiều người thường lầm tưởng rằng đắp lá bắp cải sẽ làm thông tắc các tia sữa bị ứ nghẽn một cách thần kỳ. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy các chất trong lá bắp cải có khả năng xuyên qua mô da để làm tan cục sữa đông hay khơi thông ống dẫn sữa [4]. Việc giảm đau và mềm ngực tạm thời là nhờ nhiệt độ mát lạnh giúp giảm phù nề mô kẽ [5, 6].
Một hiểu lầm khác là bôi các loại kem hay cao chiết từ lá bắp cải cũng sẽ đem lại hiệu quả tương tự. Thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược đã chứng minh kem chiết xuất bắp cải không mang lại lợi ích gì vượt trội hơn kem giả vờ vô thưởng vô phạt [2, 8]. Cảm giác dịu đi phần lớn là do tác động xoa bóp khi thoa kem và do người mẹ vẫn duy trì việc cho con bú [4].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Mặc dù đắp lá bắp cải tươi tương đối lành tính [7], các sản phụ vẫn cần thận trọng trong một số trường hợp nhất định. Những người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với bắp cải không nên áp dụng mẹo này để tránh nguy cơ kích ứng, viêm da tiếp xúc.
Đặc biệt, nếu vùng da ngực đang bị trầy xước, nứt cổ gà nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng như sốt cao, bầu ngực có ổ mủ sưng đau dữ dội, người mẹ tuyệt đối không tự ý đắp bất kỳ loại lá nào lên bề mặt tổn thương. Tình trạng này đòi hỏi phải được bác sĩ hoặc nhân viên y tế thăm khám kịp thời để có phác đồ điều trị phù hợp [1, 3].
Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong thực tế
Để việc đắp lá bắp cải hỗ trợ giảm đau an toàn và phát huy tác dụng làm dịu tốt nhất, sản phụ có thể thực hiện theo các bước thực tế:
Đầu tiên, cần chọn bắp cải tươi sạch, tách từng lá nguyên vẹn và rửa thật sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, tạp chất, sau đó để ráo nước. Tiếp theo, đặt các bẹ lá vào ngăn mát tủ lạnh để làm lạnh trước khi sử dụng.
Khi sử dụng, người mẹ có thể dùng cán dao hoặc chày đập nhẹ cho dập bớt phần gân cứng để lá mềm mại, dễ dàng ôm khít vào đường cong của bầu ngực. Đặt lá bắp cải lạnh bao quanh bầu ngực nhưng lưu ý chừa hở phần núm vú và quầng vú để tránh gây lạnh buốt và giữ vệ sinh khu vực bé ngậm bắt vú. Thời gian đắp có thể kéo dài từ vài chục phút cho đến khi lá hết độ mát lạnh [5, 6].
Quan trọng nhất, đắp bắp cải chỉ là giải pháp tạm thời nhằm xoa dịu cảm giác đau và tức ngực [3, 5]. Giải pháp cốt lõi để giải quyết tình trạng ứ sữa vẫn là duy trì việc cho trẻ bú mẹ thường xuyên hoặc hút sữa đều đặn để làm trống bầu ngực [4]. Nếu tình trạng căng đau kéo dài không thuyên giảm, người mẹ nên tham khảo ý kiến của chuyên gia tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ chuyên khoa [1, 8].
Tóm lại, mẹo đắp lá bắp cải lạnh ngoài da là một phương pháp hỗ trợ an toàn, tiết kiệm và có thể giúp người mẹ bớt đau nhức phần nào trong những ngày đầu cương sữa [1, 3, 5]. Tuy nhiên, đây không phải phương thuốc kỳ diệu; việc đảm bảo bé ngậm bắt khớp vú đúng và duy trì cữ bú đều đặn mới là chìa khóa chính để bảo vệ nguồn sữa mẹ dài lâu [4].
