Quả su su và ngọn su su là món rau luộc, xào quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của nhiều gia đình. Gần đây, không ít người truyền tai nhau rằng ăn su su thường xuyên giúp "quét sạch" mỡ máu và hạ cholesterol mà không cần dùng thuốc. Liệu loại rau củ bình dân này có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn: Các chiết xuất đậm đặc từ su su ghi nhận tác dụng cải thiện mỡ máu tích cực trong phòng thí nghiệm và trên động vật. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp trên người còn rất hạn chế và chưa cho thấy sự thay đổi rõ rệt của lipid tuần hoàn. Ăn su su thông thường không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Tình trạng mỡ máu cao và cách cơ thể xử lý chất béo

Rối loạn lipid máu là tình trạng gia tăng nồng độ cholesterol toàn phần, chất béo trung tính (triglycerides), lipoprotein mật độ thấp (LDL-C) hoặc suy giảm lipoprotein mật độ cao (HDL-C) trong huyết thanh [1]. Sự gia tăng này liên quan mật thiết đến xơ vữa động mạch cùng nhiều bệnh lý tim mạch nguy hiểm khác [1]. Tình trạng này còn đẩy mạnh sự tạo thành các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và gây biến đổi oxy hóa LDL [1].

Để kiểm soát sự tích tụ mỡ, cơ thể dựa vào nhiều con đường chuyển hóa nội sinh. Trong đó, enzym AMP-activated protein kinase (AMPK) đóng vai trò then chốt điều hòa năng lượng tế bào [2]. Khi AMPK được hoạt hóa, nó thúc đẩy quá trình tiêu hủy mỡ (lipolysis) và ức chế các enzym tổng hợp mỡ [2].

Các enzym trực tiếp tham gia tạo mỡ gồm sterol regulatory element-binding proteins (SREBPs như SREBP-1, SREBP-2) và HMG-CoA reductase (HMGCoR) [2]. HMGCoR là enzym điều hòa tốc độ tổng hợp cholesterol tại gan [2]. Ngoài ra, carnitine palmitoyltransferase I (CPT-I) và thụ thể peroxisome proliferator-activated receptor alpha (PPARalpha) chịu trách nhiệm thúc đẩy quá trình oxy hóa axit béo [3].

Chiết xuất su su tác động đến mỡ máu như thế nào?

Các nhà nghiên cứu đã phân lập nhiều hoạt chất sinh học giá trị trong su su, bao gồm polyphenol và flavonoid như caffeic acid, hesperetin, vicenin-2, vitexin và apigenin 7-O-rutinoside [2, 3]. Chiết xuất cồn của quả su su có hàm lượng phenolic đạt 39,25 +- 0,65 mg/mL và flavonoid đạt 12,16 +- 0,50 mg/mL [4].

Khi thử nghiệm trên tế bào gan người HepG2 được gây tích lũy mỡ bằng axit oleic, chiết xuất nước (SWE) và chiết xuất polyphenol (SPE) từ ngọn su su đã chứng minh khả năng kích hoạt tín hiệu AMPK [3, 4]. Caffeic acid và hesperetin được xác định là hai thành phần kích hoạt chính [2].

Nhờ kích hoạt AMPK, các chiết xuất này làm giảm nồng độ các enzym sinh mỡ như FAS, HMGCoR và SREBPs [3, 4]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng biểu hiện của CPT-I và PPARalpha, thúc đẩy gan đốt cháy chất béo và hạn chế tích lũy triglyceride lẫn cholesterol [3, 4].

Ngoài ra, nước ép su su còn ức chế biểu hiện của enzym protein tyrosine phosphatase 1beta (PTP1beta) - chất điều hòa tiêu cực tín hiệu insulin [5]. Tác động này hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, qua đó tác động gián tiếp đến chuyển hóa lipid và đường huyết [5].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả hạ lipid đầy hứa hẹn

Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên chuột bị gây tăng lipid máu bằng chế độ ăn giàu chất béo (HFD) chia làm các nhóm (mỗi nhóm 6 con) [1]. Chuột ăn chế độ giàu béo trong 3 tuần đầu, sau đó 3 tuần tiếp theo được bổ sung chiết xuất cồn quả su su (200 mg/kg hoặc 400 mg/kg) hoặc thuốc atorvastatin (10 mg/kg) [1].

Kết quả cho thấy ở nhóm ăn giàu béo không điều trị, cholesterol toàn phần, triglycerides, LDL-C và VLDL-C tăng đáng kể, còn HDL-C giảm rõ rệt [1]. Chuột còn bị kéo dài khoảng cách QT, QTc, RR trên điện tâm đồ và giảm nhịp tim [1]. Việc bổ sung chiết xuất su su ở cả hai mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đã cải thiện đáng kể biên độ lipid, đồng thời bình thường hóa các chỉ số điện tâm đồ và nhịp tim bị rối loạn [1].

Một nghiên cứu khác năm 2015 thử nghiệm chiết xuất ngọn su su (SWE) trên chuột cống ăn chế độ giàu chất béo [2]. Các nhà khoa học ghi nhận chiết xuất giúp giảm trọng lượng cơ thể, giảm mô mỡ và điều hòa hàm lượng lipid trong gan như triglyceride và cholesterol [2]. Chiết xuất ngăn ngừa gan nhiễm mỡ nhờ ức chế enzym tạo mỡ và kích hoạt phân giải mỡ [2].

Năm 2024, một nghiên cứu trên chuột cống mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin (STZ) đánh giá tác dụng của chiết xuất ethanol quả su su [4]. Dùng chiết xuất ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg giúp cải thiện lipid máu, hạ đường huyết, giảm urê máu, creatinin huyết thanh và các chỉ số men gan SGOT, SGPT, LDH [4]. Sau 35 ngày dùng liều 400 mg/kg, khoảng QT, RR và QTc trên điện tâm đồ chuột đái tháo đường được rút ngắn đáng kể, cấu trúc mô học thận và tuyến tụy cải thiện rõ rệt [4].

Dữ liệu lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế đến đâu?

Dù tác dụng hạ lipid rất rõ trên động vật, các thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy kết quả thận trọng hơn. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên người cao tuổi mắc hội chứng chuyển hóa đã theo dõi tác dụng của su su [5]. Dù người tham gia có giảm cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI), chu vi vòng eo lại không thay đổi [5].

Các tác giả giải thích rằng thời gian can thiệp chưa đủ dài để tạo ra biến chuyển ở lớp mỡ nội tạng [5]. Do mỡ nội tạng liên quan trực tiếp đến lipid tuần hoàn, nghiên cứu này ghi nhận nồng độ lipid trong máu chưa có sự biến đổi đáng kể [5]. Mặt khác, đường huyết của bệnh nhân lại giảm rõ rệt [5].

Một thử nghiệm thăm dò năm 2019 thực hiện trên 12 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 71 +- 6 tuổi; 10 nữ, 2 nam) mắc hội chứng chuyển hóa theo tiêu chuẩn NCEP/ATP III [6]. Tình nguyện viên uống bột quả su su khô (500 mg x 3 lần mỗi ngày) trong vòng 6 tuần [6].

Kết quả cho thấy nồng độ lipoperoxide giảm từ 0,289 +- 0,04 xuống 0,234 +- 0,06 micromol/L [6]. Tổng năng lực chống oxy hóa tăng từ 0,97 +- 0,18 lên 1,2 +- 0,12 mmol/L [6]. Chỉ số stress oxy hóa giảm từ 1,7 +- 0,78 xuống 0,75 +- 0,87, và yếu tố gây viêm TNF-alpha giảm từ 5,3 +- 1,4 xuống 3,5 +- 1,3 [6]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào dấu ấn oxy hóa và viêm, cỡ mẫu nhỏ và không có nhóm đối chứng giả dược.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng su su hạ mỡ máu

Hiểu lầm lớn nhất là xem ăn su su như phương thuốc thay thế cho thuốc hạ mỡ máu (như statin). Các dữ liệu hạ lipid mạnh mẽ đều đến từ dạng chiết xuất cô đặc ở liều 200-400 mg/kg trọng lượng chuột [1, 5]. Lượng hoạt chất này cao hơn rất nhiều lượng polyphenol bạn hấp thu qua vài miếng su su luộc trong bữa ăn thường ngày.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng ăn su su sẽ thấy kết quả hạ mỡ máu ngay lập tức. Nghiên cứu lâm sàng đã lưu ý rằng can thiệp ngắn hạn không đủ làm giảm lượng mỡ nội tạng - yếu tố quyết định nồng độ mỡ tuần hoàn [5].

Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa tác dụng giảm stress oxy hóa, hạ đường huyết với tác dụng hạ mỡ máu. Bột su su giúp giảm chất oxy hóa lipoperoxide và giảm cytokine viêm TNF-alpha ở người lớn tuổi [6], đồng thời chiết xuất hỗ trợ giảm đường huyết [2, 5], nhưng sự suy giảm cholesterol huyết thanh trên người vẫn cần nhiều bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng hơn để xác nhận [2, 8].

Ai nên thận trọng khi dùng su su?

Hiện tại, các dữ liệu về chiết xuất su su chủ yếu được thử nghiệm trên chuột phòng thí nghiệm và nhóm người cao tuổi mắc hội chứng chuyển hóa [1, 2, 8]. Chưa có nghiên cứu chi tiết về tính an toàn của các dạng bột chiết xuất liều cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này chỉ nên ăn quả và ngọn su su như thực phẩm thông thường.

Người có bệnh thận mạn tính cần lưu ý: Dù nghiên cứu động vật ghi nhận chiết xuất su su làm hạ natri, kali, urê và creatinin huyết thanh ở chuột đái tháo đường [4], người bệnh thận thực tế cần kiểm soát lượng dịch và khoáng chất theo đúng hướng dẫn dinh dưỡng chuyên khoa.

Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc mỡ máu cũng cần thận trọng. Chiết xuất su su có khả năng hỗ trợ hạ đường huyết [2, 5]. Do đó, việc tự ý dùng các thực phẩm bổ sung từ su su liều cao chung với thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng.

Cách dùng su su hợp lý trong chế độ ăn hàng ngày

Su su vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng cho thực đơn bảo vệ tim mạch nhờ chứa nhiều chất xơ, lượng calo thấp, giàu hợp chất phenolic và flavonoid [4]. Bạn có thể áp dụng su su vào bữa ăn theo các nguyên tắc khoa học:

  • Chế biến đơn giản: Ưu tiên luộc, hấp hoặc nấu canh ngọn và quả su su cùng thịt nạc, tôm. Tránh xào nấu với quá nhiều mỡ lợn hoặc bơ động vật, vì chất béo bão hòa sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn lipid máu.
  • Ăn lượng vừa phải: Hãy sử dụng su su như một nguồn rau xanh đa dạng, luân phiên cùng các loại rau củ khác trong tuần thay vì ăn liên tục một loại.
  • Kết hợp lối sống lành mạnh: Để hạ mỡ máu thực chất, việc bổ sung rau xanh phải song hành với chế độ ăn giảm mỡ xấu, tập thể dục đều đặn và dùng thuốc đúng chỉ định y khoa.

Su su là thực phẩm lành mạnh giàu chất chống oxy hóa, mang tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa chất béo trong các mô hình thực nghiệm. Dù vậy, su su không phải "thần dược" chữa khỏi mỡ máu cao. Bạn hãy duy trì lối sống khoa học, dinh dưỡng cân bằng và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.