Chiết xuất lá su su: Nghiên cứu nói gì về tiềm năng hạ áp?

Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc hoặc dịch chiết từ các bộ phận của cây su su để hạ huyết áp, thanh lọc cơ thể. Su su vốn là loại rau quả quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, từ quả luộc đến ngọn và lá non xào tỏi. Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ loại cây này, đặc biệt là lá su su, có thực sự giúp giãn mạch hay hạ huyết áp hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại các dữ liệu khoa học được công bố tập trung chủ yếu vào dịch chiết từ rễ củ và quả su su trong mô hình tiền lâm sàng (động vật, mô cô lập), hoàn toàn chưa có nghiên cứu cụ thể trong tài liệu cung cấp chứng minh tác dụng hạ áp trực tiếp của riêng chiết xuất lá su su. Vì vậy, người dân không nên tự ý dùng nước lá su su thay thế phác đồ điều trị tăng huyết áp.

Cơ chế tác động: Giãn mạch và bảo vệ nội mô

Trong y học cổ truyền tại Mexico, cây su su (Sechium edule) được sử dụng như một phương thuốc dân gian điều trị bệnh thận và kiểm soát huyết áp cao ^[1]. Các nhà khoa học đã tìm cách giải mã tiềm năng này thông qua các mô hình thực nghiệm mạch máu.

Một trong những cơ chế bệnh sinh then chốt của tăng huyết áp là tình trạng rối loạn chức năng nội mô do Angiotensin II gây ra ^[2]. Hiện tượng này đi kèm với trạng thái tăng oxy hóa, kéo theo phản ứng viêm, tái cấu trúc mạch máu và tổn thương các cơ quan đích như thận ^[2].

Khi thử nghiệm trên các vòng động mạch chủ cô lập đã loại bỏ tế bào nội mô, dịch chiết thủy phân - cồn từ rễ su su cho thấy tác dụng làm giãn mạch trực tiếp trước sự kích thích của Angiotensin II ^[1]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong cây có khả năng tác động lên sức cản mạch ngoại vi thông qua cơ chế giãn cơ trơn mạch máu độc lập với nội mô ^[1].

Nghiên cứu tiền lâm sàng về rễ su su

Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm kiểm chứng khả năng hạ áp của cây su su được thực hiện trên dịch chiết rễ củ:

Nghiên cứu năm 2014 đánh giá dịch chiết thủy phân - cồn từ rễ su su cùng các phân đoạn trên các mô hình tăng huyết áp kích ứng bởi Angiotensin II ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột cống bị cắt dây thần kinh phế vị dùng Angiotensin II, dịch chiết thủy phân - cồn giúp giảm khoảng 30 mmHg huyết áp ^[1]. Sau đó, dịch chiết được tách thành phân đoạn axeton và methanol để thử nghiệm trên chuột nhắt trắng gây tăng huyết áp cấp tính, kết quả xác định phân đoạn axeton có hiệu quả cao nhất ^[1]. Phân tích hóa thực vật sau đó đã phát hiện các dẫn xuất cinnamic như este metyl của axit cinnamic ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra hoạt tính chống rối loạn chức năng nội mô của phân đoạn axeton từ rễ su su (ký hiệu rSe-ACE) ^[2]. Chuột nhắt cái C57BL/6 J được tiêm màng bụng Angiotensin II liên tục trong 10 tuần để gây rối loạn nội mô và tăng huyết áp ^[2]. Chuột được chia nhóm điều trị phối hợp với rSe-ACE (liều 10 mg/kg đường uống) hoặc thuốc đối chứng losartan (10 mg/kg) trong 10 tuần ^[2], ^[3]. Kết quả đo ở các tuần 0, 5 và 10 cho thấy liều 10 mg/kg của rSe-ACE kiểm soát huyết áp và đưa huyết áp trở về mức bình thường hiệu quả tương đương losartan ^[2]. Đồng thời, phân đoạn này ức chế trạng thái tiền viêm, giảm chất kết dính ICAM-1 và ngừa tổn thương gan, thận tốt hơn cả losartan ^[2], ^[3].

Tuy nhiên, các bằng chứng này đều tiến hành trên chiết xuất rễ su su chứ không phải lá su su. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ nằm ở quy mô phòng thí nghiệm và động vật gặm nhấm, chưa được kiểm chứng lâm sàng trên người bị tăng huyết áp.

Nghiên cứu trên quả su su và hội chứng chuyển hóa

Bên cạnh rễ củ, quả su su cũng được nghiên cứu rộng rãi về tác động lên hệ tim mạch, đường huyết và chuyển hóa lipid:

Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát chiết xuất cồn từ quả su su trên chuột cống đái tháo đường do streptozotocin (STZ) ^[4]. Chiết xuất chứa hàm lượng phenolic đạt 39,25 ± 0,65 mg/mL và flavonoid đạt 12,16 ± 0,50 mg/mL ^[4]. Với liều 200 và 400 mg/kg, chiết xuất làm giảm đường huyết, hạ men gan (SGOT, SGPT), hạ urê, creatinin và điều chỉnh rối loạn điện giải (natri, kali) ^[4]. Đáng chú ý, các thông số điện tâm đồ (ECG) bị kéo dài như khoảng QT, RR, QTc ở chuột đái tháo đường đã được rút ngắn về bình thường sau 35 ngày dùng liều 400 mg/kg ^[4].

Nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt ăn chế độ giàu chất béo (HFD) kéo dài 6 tuần (3 tuần đầu ăn HFD, 3 tuần sau kết hợp điều trị) cũng ghi nhận chiết xuất quả su su liều 200 và 400 mg/kg giúp cải thiện mỡ máu (giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL-C, VLDL-C; tăng HDL-C) ^[5]. Đồng thời, chiết xuất này giúp bình thường hóa khoảng QT, QTc, RR và cải thiện nhịp tim so với nhóm đối chứng HFD ^[5].

Ở người, một nghiên cứu bán thực nghiệm năm 2023 trên 46 người cao tuổi mắc hội chứng chuyển hóa (20 người nhóm giả dược, 26 người nhóm can thiệp) bổ sung su su biến thể nigrum spinosum trong 6 tháng ^[6]. Kết quả ghi nhận sự suy giảm chỉ số căng thẳng oxy hóa (OSI) từ 24,1 ± 3,8 xuống 17,7 ± 4, giảm tình trạng oxy hóa toàn phần (TOS) và tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa như SOD, CAT ^[6]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2020 trên người cao tuổi mắc hội chứng chuyển hóa ghi nhận rằng can thiệp bằng su su giúp giảm thể trọng, BMI và đường huyết nhưng chưa ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê về chu vi vòng eo ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Chiết xuất từ các bộ phận cây su su thể hiện hoạt tính sinh học đa dạng:

• Làm giãn mạch trên mô cô lập và hạ chỉ số huyết áp trên mô hình chuột thí nghiệm (dữ liệu từ rễ củ) ^[2], ^[1].
• Hỗ trợ ổn định nhịp tim và cải thiện các chỉ số điện tâm đồ QT, RR trên động vật rối loạn chuyển hóa (dữ liệu từ quả) ^[4], ^[5].
• Tăng cường khả năng chống oxy hóa nội sinh thông qua con đường Nrf2 ở người cao tuổi có hội chứng chuyển hóa ^[6].

Về mặt an toàn, nghiên cứu độc tính năm 2017 đối với chiết xuất methanol từ quả su su trên chuột CD-1 cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) cao hơn 5000 mg/kg ^[8]. Ở liều này chuột không xuất hiện dấu hiệu bất thường về huyết học hay hóa sinh máu ^[8].

Dù an toàn ở dạng thực phẩm, giới hạn rõ ràng nhất là thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người về hiệu quả hạ huyết áp. Hơn nữa, toàn bộ dữ liệu thực nghiệm về hạ áp đều sử dụng rễ hoặc quả, chưa có nghiên cứu nào chứng minh công dụng tương tự trên lá su su.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá su su hạ áp

Nhiều người bệnh huyết áp thường mắc phải các sai lầm phổ biến sau:

• Nhầm lẫn giữa rễ, quả và lá: Thấy nghiên cứu công bố cây su su có tiềm năng hạ áp liền hái lá hoặc đọt non nấu nước uống hàng ngày với hy vọng chữa bệnh. Thành phần hóa học ở mỗi bộ phận của cây là khác nhau, không thể đánh đồng tác dụng của rễ hay quả sang lá.
• Tự ý bỏ thuốc tây: Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Dịch chiết tự nhiên dù có tiềm năng nhưng không thể thay thế thuốc hạ áp đã được kiểm chứng chuẩn hóa liều lượng. Tự ngắt thuốc huyết áp dễ dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.
• Nghĩ rằng thảo dược hoàn toàn vô hại: Việc nấu nước lá quá đặc hoặc uống liên tục không kiểm soát có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận, nhất là ở những người đã có sẵn biến chứng tim mạch.

Ai nên thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng các bài thuốc tự chế từ cây su su:

• Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Dịch chiết rễ su su từng thể hiện hiệu quả tương đương losartan trên động vật ^[2]. Nếu tùy tiện kết hợp các loại dịch chiết đậm đặc với thuốc tây có thể gây tương tác hoặc tụt huyết áp ngoài ý muốn.
• Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Su su có tiềm năng hạ đường huyết rõ rệt trên thực nghiệm ^[7], ^[4], việc phối hợp bừa bãi có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của việc dùng dịch chiết lá hay rễ su su đậm đặc trên các đối tượng nhạy cảm này.
• Người có bệnh lý suy thận, suy gan nặng: Mọi hoạt chất đưa vào cơ thể ở dạng cô đặc đều cần được chuyển hóa và đào thải, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Cách áp dụng su su an toàn trong đời sống

Thay vì tìm kiếm các loại dịch chiết lá chưa được khoa học chứng thực, người tiêu dùng nên khai thác giá trị dinh dưỡng của cây su su qua chế độ ăn thông thường:

• Sử dụng như thực phẩm rau củ: Quả và ngọn su su non là nguồn thực phẩm giàu chất xơ, lượng calo thấp, phù hợp để bổ sung vào thực đơn lành mạnh cho người bệnh tim mạch và đái tháo đường ^[4].
• Cách chế biến: Nên ưu tiên các phương pháp nấu đơn giản như luộc, hấp hoặc xào nhẹ với ít dầu mỡ, hạn chế nêm nhiều muối để không làm tăng gánh nặng lên huyết áp.
• Liều lượng và cách dùng: Ăn su su với lượng vừa phải như một loại rau xanh trong bữa ăn hàng ngày. Tuyệt đối không dùng nước sắc lá hay rễ cây để tự chữa bệnh khi chưa có sự hướng dẫn từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cây su su nói chung và rễ su su nói riêng cho thấy nhiều tiềm năng tiền lâm sàng trong việc hỗ trợ giãn mạch, kiểm soát huyết áp và chống oxy hóa. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học xác nhận tác dụng hạ áp của chiết xuất lá su su trên người. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, duy trì lối sống lành mạnh và chỉ nên xem su su là món rau bổ dưỡng trong thực đơn ăn uống cân bằng.