Cơn sốt uống dầu cá của dân văn phòng

Ngồi máy tính liên tục 8 tiếng mỗi ngày khiến tình trạng khô mắt, mỏi mắt trở thành nỗi ám ảnh chung của dân văn phòng. Để khắc phục, nhiều người tìm đến các viên uống dầu cá omega-3 với hy vọng cải thiện thị lực và giảm bớt sự khó chịu ở mắt.

Quan niệm dầu cá là thần dược chữa khô mắt rất phổ biến trong cộng đồng. Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học chuẩn mực hiện nay là: Chưa chắc chắn, thậm chí là không vượt trội hơn so với giả dược. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nhất cho thấy omega-3 không mang lại khác biệt thực sự so với dầu olive trong việc làm giảm triệu chứng khô mắt.

Căn bệnh khô mắt (DED) là tình trạng rối loạn đa yếu tố mạn tính, dẫn đến khó chịu, mỏi mắt, rối loạn thị giác và đau nhức, ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống [1]. Đây là một trong ba bệnh lý mắt mạn tính phổ biến nhất cùng với glôcôm và thoái hóa hoàng điểm do tuổi tác [1]. Bệnh ảnh hưởng tới gần 14% người Mỹ từ 50 tuổi trở lên thuộc mọi chủng tộc, đặc biệt là phụ nữ [1].

Cơ chế sinh học: Vì sao từng kỳ vọng vào omega-3?

Các axit béo thiết yếu, bao gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), không thể tự tổng hợp trong cơ thể mà bắt buộc phải hấp thu qua chế độ ăn uống [6, 7]. Ở cấp độ sinh học, các axit béo này đóng vai trò quan trọng đối với sự cân bằng nội môi của bề mặt nhãn cầu [2].

Nhiều giả thuyết y học cho rằng omega-3 mang hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ nhờ khả năng ngăn chặn các eicosanoid gây viêm và làm giảm các cytokine [2]. Tại tuyến lệ, omega-3 được ghi nhận có tác động chống viêm, ngăn ngừa quá trình chết tế bào biểu mô tiết dịch [3]. Ngoài ra, việc bổ sung dưỡng chất này được cho là giúp giải quyết tình trạng viêm tuyến meibomius, từ đó tăng tiết nước mắt và tạo nên một lớp lipid mỏng, đàn hồi tốt hơn để bảo vệ màng phim nước mắt cùng giác mạc [3].

Dù cơ chế lý thuyết rất tiềm năng, hiệu quả thực tế khi áp dụng trên người bệnh cần phải được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi và có đối chứng.

Thử nghiệm DREAM: Bằng chứng đảo ngược niềm tin

Nghiên cứu DREAM (Dry Eye Assessment and Management) được Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ tài trợ là một trong những thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên, đa trung tâm, mù đôi quy mô lớn nhất nhằm đánh giá hiệu quả và độ an toàn của omega-3 đường uống [1, 5].

Nghiên cứu được triển khai tại 27 trung tâm lâm sàng khắp nước Mỹ với sự tham gia của 535 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên, có các triệu chứng và dấu hiệu khô mắt từ trung bình đến nặng [1, 2]. Độ tuổi trung bình của các đối tượng tham gia là 58,0 ± 13,2 tuổi [4]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 2:1 vào hai nhóm: nhóm dùng 3.000 mg omega-3 mỗi ngày (chứa 2.000 mg EPA và 1.000 mg DHA) hoặc nhóm dùng giả dược chứa 5.000 mg dầu olive tinh luyện mỗi ngày trong thời gian 12 tháng [1, 5]. Cả người tham gia, nhân viên y tế lẫn nhân viên phòng xét nghiệm đều được làm mù hoàn toàn [4].

Tại thời điểm ban đầu, điểm chỉ số bệnh bề mặt nhãn cầu (OSDI) trung bình của người tham gia là 44,4 ± 14,2 [4]. Điểm nhuộm kết mạc trung bình là 3,0 ± 1,4 (trên thang 0-6), điểm nhuộm giác mạc trung bình là 3,9 ± 2,7 (trên thang 0-15), thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) là 3,1 ± 1,5 giây và nghiệm pháp Schirmer đạt 9,6 ± 6,5 mm/5 phút [4].

Kết quả sau một năm theo dõi cho thấy cả hai nhóm dùng omega-3 và dùng dầu olive đều có sự cải thiện đáng kể về điểm OSDI cũng như các dấu hiệu lâm sàng so với ban đầu [5]. Tuy nhiên, mức độ thay đổi không có sự khác biệt giữa hai nhóm [5]. Bổ sung omega-3 không mang lại lợi ích vượt trội hơn so với giả dược dầu olive trên cả khía cạnh triệu chứng lẫn dấu hiệu lâm sàng của bệnh khô mắt [2, 5].

Ngừng uống có làm mắt khô hơn?

Sau khi giai đoạn chính kết thúc, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu mở rộng DREAM nhằm xác định tác động của việc tiếp tục hay ngừng bổ sung axit béo omega-3 [1]. Những bệnh nhân từng uống 3.000 mg omega-3 trong 12 tháng đầu tiên được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 thành hai nhóm: tiếp tục dùng hoạt chất omega-3 hoặc chuyển sang dùng giả dược dầu olive tinh luyện thêm 12 tháng nữa [1].

Kết quả trên 22 bệnh nhân tiếp tục dùng omega-3 và 21 bệnh nhân chuyển sang giả dược cho thấy sự thay đổi điểm OSDI trung bình từ tháng thứ 12 đến tháng thứ 24 là tương đương nhau, với chênh lệch trung bình là -0,6 điểm (khoảng tin cậy 95% [-10,7 đến 9,5], p = 0,91) [1]. Đồng thời, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về mức độ thay đổi nhuộm kết mạc (chênh lệch -0,5 điểm), nhuộm giác mạc (chênh lệch -0,3 điểm), thời gian vỡ màng phim nước mắt (-0,8 giây) và nghiệm pháp Schirmer (0,6 mm) [1]. Tỷ lệ biến cố bất lợi giữa hai nhóm cũng tương đương [1]. Điều này cho thấy việc ngừng uống omega-3 sau một năm không khiến tình trạng mắt xấu đi so với người tiếp tục uống [1].

Bên cạnh đó, một phân tích hồ sơ tiềm ẩn trên dữ liệu của 535 bệnh nhân trong nghiên cứu DREAM đã phân loại người bệnh thành 5 phân nhóm khô mắt lâm sàng riêng biệt [6]. Các phân nhóm này khác biệt đáng kể về giới tính, chủng tộc, mức độ triệu chứng và mối liên hệ với các bệnh lý nền như hội chứng Sjogren hay bệnh đỏ mặt (rosacea) [6]. Đáng chú ý, phân tích hồi quy tuyến tính tổng quát cho thấy omega-3 không mang lại lợi ích vượt trội hơn giả dược ở bất kỳ phân nhóm bệnh nào [6].

Vì sao có những nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực?

Sự trái ngược giữa các nghiên cứu lâm sàng xuất phát từ thiết kế nghiên cứu và đối tượng can thiệp. Một nghiên cứu nhãn mở tiền cứu tiến hành trên 905 bệnh nhân khô mắt sử dụng nước mắt nhân tạo cho thấy việc bổ sung công thức kết hợp omega-3, vitamin và các nguyên tố vi lượng thiết yếu trong 3 tháng (liều 3 viên/ngày) giúp cải thiện toàn bộ các triệu chứng như cay rát, đau, đỏ mắt và mờ mắt [3].

Một nghiên cứu tiền cứu khác trên quy mô lớn ghi nhận sau liệu trình bổ sung omega-3 kết hợp chất chống oxy hóa, vitamin và khoáng chất, có 28,2% người bệnh rất hài lòng và 57,5% hài lòng với mức độ cải thiện triệu chứng [2]. Khoảng 41,2% bác sĩ nhãn khoa đánh giá mức độ cải thiện lớn và 50,4% đánh giá có cải thiện nhẹ [2]. Ngoài ra, một nghiên cứu thuần tập tiền cứu trên 66 bệnh nhân khô mắt sau phẫu thuật đục thủy tinh thể ghi nhận việc dùng omega-3 dạng triglyceride tái este hóa (rTG) trong 2 tháng giúp cải thiện điểm OSDI, bảng hỏi DEQ và giảm tỷ lệ tăng nồng độ MMP-9 so với nhóm chứng (p = 0,027) [7].

Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng những nghiên cứu mở hoặc nghiên cứu công thức phối hợp rất dễ bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng tâm lý (placebo) hoặc sự cộng hưởng từ các thành phần khác. Thử nghiệm DREAM được thiết kế chặt chẽ, mù đôi và đối chứng giả dược trên quần thể bệnh nhân thực tế đã chứng minh bản thân omega-3 đơn thuần không tạo ra sự khác biệt vượt trội [1, 2].

Tác dụng phụ và những ai cần lưu ý

Mặc dù omega-3 tương đối lành tính, việc bổ sung đường uống liều cao vẫn tiềm ẩn các phản ứng bất lợi trên đường tiêu hóa. Số liệu từ một nghiên cứu can thiệp lớn cho thấy có 79,2% bệnh nhân không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào [2]. Tuy nhiên, trong số các trường hợp gặp biến cố, triệu chứng phổ biến nhất là ợ hơi có mùi tanh của cá (chiếm 14,6%), tiếp theo là buồn nôn (4,6%), tiêu chảy (2,7%) và nôn mửa (0,4%) [2].

Những người có tiền sử rối loạn tiêu hóa, trào ngược dạ dày thực quản hoặc nhạy cảm với mùi tanh cần cân nhắc khi sử dụng dầu cá. Người đang chuẩn bị phẫu thuật, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung dinh dưỡng nào.

Giải pháp thực tế bảo vệ mắt cho người dùng máy tính

Khô mắt do dùng máy tính chủ yếu xuất phát từ thói quen giảm chớp mắt khi nhìn màn hình tập trung. Thay vì đặt kỳ vọng quá lớn vào dầu cá để đảo ngược tình trạng bệnh, người làm việc văn phòng nên áp dụng các biện pháp can thiệp trực tiếp và khoa học:

  • Quy tắc nghỉ ngơi: Thực hiện nghỉ mắt ngắt quãng sau mỗi 20-30 phút làm việc, nhìn xa ra khoảng cách 6 mét trong vòng 20 giây và chủ động chớp mắt đủ vòng để dàn đều màng phim nước mắt.
  • Sử dụng nước mắt nhân tạo: Có thể dùng các dung dịch nhỏ mắt làm ẩm không chứa chất bảo quản theo hướng dẫn y tế để bôi trơn nhãn cầu tạm thời.
  • Điều chỉnh môi trường: Tránh để luồng gió điều hòa hay quạt thổi trực tiếp vào mặt, duy trì độ ẩm không khí trong phòng làm việc.
  • Dinh dưỡng cân bằng: Bổ sung omega-3 qua chế độ ăn tự nhiên từ các loại cá béo là thói quen tốt cho sức khỏe tổng thể, nhưng không nên xem đây là biện pháp điều trị đặc hiệu để thay thế các chỉ dẫn nhãn khoa.

Việc bổ sung dầu cá không phải là giải pháp dứt điểm cho tình trạng khô mắt như nhiều lời đồn thổi. Khi các triệu chứng xốn cộm, đỏ mắt, nhìn mờ kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, người bệnh cần đi khám tại các chuyên khoa mắt để được chẩn đoán nguyên nhân cụ thể và có hướng can thiệp y khoa phù hợp.