Nhiều người có thói quen tự mua các viên uống bổ sung vitamin tổng hợp hoặc axit folic (folate tổng hợp) để bồi bổ sức khỏe sinh sản, làm đẹp hoặc phòng ngừa thiếu máu. Tuy nhiên, việc sử dụng các chế phẩm này mà không chú ý đến hàm lượng có thể dẫn đến tình trạng quá liều mà người dùng không hề hay biết.
Giới hạn an toàn tối đa (Tolerable Upper Intake Level - UL) của axit folic tổng hợp đối với người trưởng thành được quy định là 1.000 microgram/ngày (tương đương 1 mg/ngày) [1], [2], [3], [4]. Khi người dùng tự ý sử dụng liều cao vượt ngưỡng, cơ thể đối mặt với nguy cơ kích thích hệ tiêu hóa, che lấp các dấu hiệu tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12 và nhiều tương tác bất lợi khác [5].
Ngưỡng hấp thu tối đa UL của folate là bao nhiêu?
Giới hạn hấp thu tối đa dung nạp (UL) là mức bổ sung dưỡng chất cao nhất mỗi ngày mà ở mức đó, hầu như không gây ra nguy cơ tác dụng phụ đối với đại đa số cá nhân trong cộng đồng [4]. Đối với axit folic, cơ quan chức năng như Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) và Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) xác lập ngưỡng UL là 1.000 microgram/ngày (1 mg/ngày) cho người trưởng thành [2], [4].
Cần phân biệt rõ ràng: ngưỡng UL 1.000 microgram này chỉ áp dụng riêng cho dạng folate tổng hợp (axit folic) có trong thực phẩm tăng cường hoặc viên uống bổ sung [5], [4]. Dạng folate tự nhiên tồn tại trong các loại thực phẩm tươi sống không bị áp đặt ngưỡng giới hạn an toàn này và không mang lại rủi ro sức khỏe khi tiêu thụ từ chế độ ăn bình thường [5].
Lượng folate khuyến nghị hàng ngày (RDA) dành cho phụ nữ ở độ tuổi 19-50 là 400 microgram/ngày [5]. Mức bổ sung folate được khuyến nghị chung để phòng dị tật ống thần kinh là ít nhất 400 microgram/ngày [1]. Tuy nhiên, liều lượng có thể được chỉ định tăng lên 4 mg/ngày hoặc tối đa 5 mg/ngày nếu phụ nữ thuộc nhóm có nguy cơ cao sinh con bị dị tật ống thần kinh [1], [5].
Tác động tiêu hóa và các nguy cơ khi vượt ngưỡng an toàn
Axit folic là một loại vitamin tan trong nước, thường được bài tiết định kỳ qua đường nước tiểu, do đó nguy cơ gây ngộ độc từ thực phẩm bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường nhìn chung ở mức thấp [5]. Mức dung nạp lên đến 10 mg/ngày từng được ghi nhận là chưa thấy báo cáo về các phản ứng bất lợi [5].
Tuy nhiên, khi sử dụng liều rất cao vượt trên 20 mg/ngày, người dùng có thể gặp các phản ứng không mong muốn rõ rệt, trong đó có rối loạn tiêu hóa (đau bụng, khó chịu dạ dày), xáo trộn giấc ngủ và các vấn đề về da [5]. Đây là bằng chứng cho thấy việc lạm dụng liều cao tự ý không hề vô hại đối với hệ tiêu hóa và sinh hoạt hàng ngày.
Bên cạnh rối loạn đường tiêu hóa, việc hấp thu liều cao trên 15 mg/ngày có thể kích phát hoặc gây ra các cơn co giật ở những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống co giật [5]. Dữ liệu từ một số nghiên cứu còn đặt ra nghi vấn về khả năng việc bổ sung axit folic làm gia tăng tái phát u tuyến đại trực tràng ở người có tiền sử bệnh này, với tỷ lệ tái phát ghi nhận qua hai lần nội soi theo dõi lần lượt là 44,1% và 41,9% [5].
Vấn đề che lấp thiếu hụt vitamin B12
Một trong những lý do cốt lõi khiến các tổ chức y tế thiết lập giới hạn UL 1.000 microgram/ngày là nguy cơ che giấu tình trạng thiếu vitamin B12 [5], [3]. Khi dùng axit folic liều cao, biểu hiện thiếu máu do thiếu vitamin B12 có thể được cải thiện, nhưng tổn thương thần kinh ngầm bên dưới lại không được khắc phục và tiếp tục tiến triển nặng hơn [5].
Một báo cáo năm 2018 chỉ ra rằng hầu hết các trường hợp ghi nhận tái phát triệu chứng thần kinh xảy ra ở liều axit folic dưới 5 mg/ngày, và dữ liệu về tác động trong khoảng 1 đến 5 mg/ngày còn giới hạn ở một vài ca bệnh [6]. Giới hạn UL 1.000 microgram ban đầu thực chất được tính toán bằng cách hạ 5 lần từ mức 5 mg/ngày để làm ngưỡng phòng ngừa [6].
Tuy nhiên, các quan điểm khoa học hiện hành cũng đang xem xét lại giả thuyết này. Một nghiên cứu lịch sử y khoa năm 2020 cho thấy ngưỡng UL thiết lập năm 1998 dựa trên các báo cáo ca bệnh từ thập niên 1940 ở bệnh nhân thiếu máu ác tính dùng liều 5-20 mg axit folic/ngày trước khi vitamin B12 được phân lập [7]. Các bằng chứng lịch sử này không đủ sức thuyết phục để khẳng định folate trực tiếp gây độc thần kinh, nhưng sự thận trọng vẫn được khuyến nghị tuyệt đối khi dùng chung với người thiếu B12 [5], [7].
Bằng chứng từ các nghiên cứu cộng đồng về mức phơi nhiễm
Các đợt đánh giá quy mô lớn từ Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) và Ủy ban Cố vấn Khoa học về Dinh dưỡng Vương quốc Anh (SACN) xác nhận việc tiêu thụ axit folic dưới ngưỡng 1.000 microgram/ngày không liên quan đến kết cục bất lợi nào cho sức khỏe [1]. Các chính sách tăng cường axit folic vào thực phẩm bắt buộc nhìn chung an toàn và bảo vệ sức khỏe cộng đồng [1].
Tại Đức, cuộc khảo sát Dinh dưỡng Quốc gia II (NVS II) thực hiện trên 13.926 người bằng phương pháp nhắc lại khẩu phần ăn 24 giờ cho thấy: ở kịch bản tăng cường vi chất cao nhất, có 1,9% nam giới và 0,8% nữ giới vượt ngưỡng UL 1.000 microgram/ngày [2]. Đáng chú ý, ở nhóm có sử dụng thêm viên uống bổ sung, tỷ lệ vượt ngưỡng an toàn tăng vọt lên mức 5,2% ở nam và 5,4% ở nữ [2].
Dữ liệu khảo sát NHANES giai đoạn 2001-2008 tại Hoa Kỳ trên người từ 19 tuổi trở lên cũng cho kết quả tương tự: khoảng 2,5% người trưởng thành vượt ngưỡng UL [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng chính việc sử dụng thực phẩm chức năng bổ sung, chứ không phải việc ăn thực phẩm tăng cường, là yếu tố cốt lõi dẫn đến tình trạng tiêu thụ vượt giới hạn UL ở cả người lớn và trẻ em từ 1-8 tuổi [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2022 tại các quốc gia thu nhập cao áp dụng chính sách làm giàu thực phẩm bắt buộc đã chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: hầu như tất cả phụ nữ có sử dụng thêm viên bổ sung chứa axit folic đều bị vượt ngưỡng an toàn 1.000 microgram/ngày [3]. Điều này đòi hỏi các khuyến cáo bổ sung cần phải được theo dõi chặt chẽ hơn để tránh những xáo trộn chuyển hóa không cần thiết [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng axit folic
Nhiều người lầm tưởng rằng axit folic là vitamin tan trong nước nên cứ uống nhiều thì cơ thể sẽ tự đào thải hết mà không để lại hệ quả nào. Dù lượng dư thừa được bài tiết qua thận, nồng độ nạp vào quá cao vượt quá khả năng chuyển hóa tức thời vẫn có thể gây phản ứng khó chịu dạ dày hoặc tương tác thuốc [5].
Một sai lầm phổ biến khác là đồng nhất folate tự nhiên trong thức ăn với axit folic tổng hợp. Trái cây, rau xanh giàu folate không bị giới hạn bởi ngưỡng UL và không gây rủi ro quá liều [5]. Ngưỡng UL 1.000 microgram hoàn toàn chỉ nhắm đến dạng pteroylmonoglutamic acid tổng hợp đưa vào từ viên uống hoặc bột làm giàu vi chất [5], [2].
Ngoài ra, việc tự ý dùng liều bổ sung cho phụ nữ mang thai ở mức 4 mg hoặc 5 mg/ngày là sai lầm nguy hiểm. Mức liều cao này chỉ dành riêng cho những trường hợp có chỉ định y khoa đặc biệt do có tiền sử hoặc nguy cơ rất cao sinh con bị dị tật ống thần kinh, không áp dụng cho cộng đồng đại trà [1], [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang mắc chứng thiếu máu do thiếu vitamin B12 cần hết sức cẩn trọng khi dùng axit folic liều cao, vì bổ sung không đúng cách sẽ che mờ dấu hiệu cảnh báo bệnh, khiến suy thoái thần kinh âm thầm tiến triển [5].
Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống co giật tuyệt đối không tự ý uống axit folic liều cao. Mức nạp trên 15 mg/ngày đã được ghi nhận có khả năng làm bùng phát các cơn co giật nguy hiểm trên nhóm đối tượng này [5].
Những người có tiền sử u tuyến đại trực tràng cần tham vấn kỹ bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung, nhằm tránh nguy cơ kích thích tái phát các tổn thương dạng u [5]. Cuối cùng, trẻ em từ 1 đến 8 tuổi là nhóm đối tượng rất dễ bị vượt ngưỡng UL theo lứa tuổi nếu phụ huynh cho dùng kèm các viên vitamin bổ sung không kiểm soát [4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng trên các sản phẩm viên uống tổng hợp. Tổng lượng axit folic từ tất cả các viên uống và thực phẩm tăng cường không nên vượt quá mốc 1.000 microgram/ngày đối với người lớn bình thường, trừ khi có chỉ định riêng biệt từ bác sĩ [1], [5].
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có kế hoạch mang thai nên duy trì mức bổ sung cơ bản 400 microgram/ngày theo các khuyến nghị y tế chuẩn [1], [5]. Mức liều này vừa đủ mang lại hiệu quả dự phòng dị tật bẩm sinh mà vẫn nằm trong khoảng cách rất an toàn so với trần UL [1].
Ưu tiên hàng đầu vẫn là cung cấp folate tự nhiên thông qua chế độ ăn phong phú đa dạng các loại rau lá xanh, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu. Khi cần sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chứa axit folic, người dùng nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, đặc biệt là khi đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh lý mạn tính đi kèm.
