Nhiều người truyền tai nhau rằng các loại thảo dược tự nhiên, tiêu biểu là cây ban (Điền cơ hoàng), có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh xơ gan mà không cần can thiệp y tế hiện đại. Tâm lý chuộng cây cỏ sân nhà cùng nỗi lo sợ biến chứng xơ gan khiến không ít bệnh nhân tin tưởng mù quáng vào các bài thuốc truyền miệng.
Tuy nhiên, tuyên bố "cây ban phục hồi xơ gan hoàn toàn" là hoàn toàn sai lệch so với các bằng chứng y khoa hiện nay. Cây ban mới chỉ được ghi nhận có các hoạt chất hỗ trợ giảm tổn thương và giảm xơ hóa trong môi trường phòng thí nghiệm trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khả năng "xóa sổ" sẹo xơ gan trên cơ thể người.
Cơ chế hình thành sẹo xơ và phản ứng tế bào
Xơ gan xảy ra do nhiều bệnh viêm mạn tính gây tổn thương tế bào gan kéo dài, dẫn đến suy giảm chức năng cơ quan và tử vong [1]. Xơ gan bản chất là hậu quả của quá trình tích tụ liên tục các mô sẹo và chất nền ngoại bào để phản ứng lại chấn thương mạn tính [1]. Khi gan bị tổn thương, các tế bào sao gan (HSCs) được kích hoạt và biến đổi thành nguyên bào sợi cơ [1, 7].
Nguyên bào sợi cơ là nguồn sản xuất chủ yếu các protein sợi như collagen loại I và collagen loại III, gây biến đổi cấu trúc gan [2, 7]. Quá trình này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi cytokine biến đổi TGF-beta1 [1, 2, 7]. Khi mô xơ đã hình thành dày đặc và biến đổi thành các nốt tân sinh đảo lộn toàn bộ cấu trúc mạch máu của gan, việc đảo ngược hoàn toàn tổn thương này để đưa lá gan về trạng thái ban đầu là điều cực kỳ khó khăn, hiện chưa có giải pháp điều trị dứt điểm [4, 7].
Hoạt chất của cây ban ức chế tín hiệu xơ hóa trong phòng thí nghiệm
Cây ban, tên khoa học là Hypericum japonicum Thunb. ex Murray, còn được gọi là Tianjihuang trong y học cổ truyền, vốn được ghi nhận có tác dụng bảo vệ gan, kháng khuẩn và chống khối u [2]. Thành phần hoạt tính sinh học quan trọng được phân lập từ cây ban là axit betulinic (BA) [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã làm rõ cơ chế can thiệp của axit betulinic vào con đường tạo xơ [2]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã tạo mô hình xơ gan trên chuột bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) và kích hoạt tế bào sao gan HSC-T6 bằng cytokine TGF-beta1 trong ống nghiệm [2].
Kết quả cho thấy axit betulinic làm giảm đáng kể mức độ xơ hóa mô gan [2]. Hoạt chất này ức chế rõ rệt sự biểu hiện của alpha-SMA và chuỗi collagen Col1alpha1 ở cả tế bào nuôi cấy và cơ thể chuột [2]. Đi sâu vào phân tử, axit betulinic liên kết và ức chế protein Lck, từ đó làm tăng biểu hiện của protein điều hòa SOCS1, đồng thời ngăn chặn quá trình phosphoryl hóa con đường JAK/STAT1 vốn là trục truyền tin kích hoạt phản ứng tạo xơ [2].
Chiết xuất cây ban giúp hạ men gan và chống tổn thương mô
Bên cạnh hợp chất tinh khiết axit betulinic, dịch chiết toàn phần và các phân đoạn từ cây ban cũng được kiểm tra hoạt tính sinh học từ sớm. Một nghiên cứu trên chuột công bố năm 2008 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của các phân đoạn chiết xuất từ Hypericum japonicum trước tổn thương do CCl4 và hiện tượng ứ mật do alpha-naphthyl-isothiocyanate (ANIT) [3].
Nghiên cứu chia chuột thành các nhóm và cho uống dung dịch chiết xuất từ thảo dược trước khi gây tổn thương thực nghiệm [3]. Dữ liệu ghi nhận dịch chiết nước toàn phần của cây ban làm giảm rõ rệt nồng độ các chỉ số men gan AST, ALT và sắc tố bilirubin toàn phần trong huyết thanh chuột [3]. Khi phân tách dịch chiết, phân đoạn IV có khả năng cải thiện tình trạng ứ mật, trong khi phân đoạn V chứa nhiều hợp chất nhóm flavonoid lại thể hiện hiệu quả bảo vệ gan vượt trội khỏi độc chất hóa học [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2015 còn ghi nhận chiết xuất ethyl acetate của cây ban có khả năng gây chết tế bào gan ung thư H22 ở chuột thông qua con đường ty thể mà không ảnh hưởng tới trọng lượng cơ thể vật chủ [4].
Khoảng cách mênh mông từ mô hình động vật tới lá gan con người
Mặc dù các dữ liệu từ dịch chiết cây ban và axit betulinic rất triển vọng, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo về giới hạn của những công bố này. Toàn bộ các kết quả trên đều được thu thập từ tế bào nuôi cấy nhân tạo hoặc chuột thí nghiệm bị gây nhiễm độc gan cấp tính [1, 5, 8].
Mô hình tổn thương gan trên chuột được can thiệp chủ động bằng cách tiêm độc chất CCl4 theo lộ trình kiểm soát nghiêm ngặt [1, 4, 5]. Trong khi đó, xơ gan ở người là một quá trình viêm phức hợp kéo dài hàng chục năm do virus viêm gan, hội chứng chuyển hóa, rượu bia hoặc bệnh tự miễn [1]. Đáp ứng miễn dịch của cơ thể người đa dạng và phức tạp hơn rất nhiều so với môi trường phòng thí nghiệm [5].
Hơn nữa, liều lượng hoạt chất tinh chế dùng cho chuột không đồng nghĩa với việc uống nước sắc thảo mộc thô sẽ hấp thu đủ nồng độ có tác dụng vào cơ thể người. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh thảo dược này xóa sạch được sẹo xơ gan.
Hiểu lầm tai hại: Đảo ngược xơ gan bằng dược liệu truyền miệng
Rất nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần chỉ số men gan AST, ALT giảm sau khi dùng thảo dược thì tổn thương xơ gan đã biến mất hoàn toàn. Việc hạ men gan chỉ phản ánh tình trạng tế bào gan tạm thời giảm vỡ hoặc giảm viêm, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc các dải xơ hóa và nốt tân sinh trong nhu mô gan tự động tan biến [5, 7].
Cũng có quan niệm sai lầm rằng cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể sắc uống liều lượng lớn thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn. Thực tế, thảo mộc thô chưa qua chiết xuất chuẩn hóa chứa nhiều tạp chất, kim loại nặng hoặc nấm mốc có thể khiến gan đang tổn thương phải làm việc quá tải, đẩy nhanh tiến trình suy gan cấp trên nền xơ gan mạn tính.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những người được chẩn đoán xơ gan mất bù, có biến chứng cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản hoặc vàng da ứ mật tuyệt đối không tự ý mua và dùng các chế phẩm cây ban không rõ nguồn gốc. Gan của nhóm đối tượng này đã suy giảm nghiêm trọng chức năng chuyển hóa, việc đưa thêm các chất lạ vào cơ thể dễ gây độc tính tích lũy [1].
Người đang trong phác đồ điều trị kháng virus viêm gan B, C hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần hết sức cẩn trọng. Các phân đoạn hoạt chất flavonoid trong thảo dược có thể tương tác với các enzyme gan, làm thay đổi sinh khả dụng và hiệu quả của thuốc tây đang sử dụng [3]. Mọi ý định sử dụng thảo dược hỗ trợ đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.
Áp dụng thực tế khoa học và an toàn
Đối với người muốn bồi bổ hoặc hỗ trợ sức khỏe gan, cây ban chỉ nên được xem xét như một vị thảo dược bổ trợ dưới dạng bài thuốc y học cổ truyền đã được kiểm định xuất xứ, không dùng thay thế thuốc trị bệnh. Không tự ý thu hái cây mọc hoang dại để tránh nhầm lẫn dược liệu hoặc nhiễm tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.
Nền tảng quan trọng nhất để ngăn chặn xơ hóa tiến triển vẫn là điều trị trúng nguyên nhân gốc rễ: tuân thủ thuốc kháng virus nếu nhiễm viêm gan B hoặc C, kiêng tuyệt đối bia rượu, kiểm soát cân nặng và mỡ máu nếu bị gan nhiễm mỡ [1, 7]. Chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và tái khám định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng là biện pháp khoa học duy nhất để theo dõi tiến trình của gan.
Lời đồn thổi cây ban có thể phục hồi xơ gan hoàn toàn là điều phản khoa học và không có căn cứ thực tế. Thay vì đặt niềm tin vào các phương thuốc dân gian thần kỳ, người bệnh cần bình tĩnh tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống để bảo tồn tối đa chức năng gan còn lại.
