Đúng hay sai: Đậu sị trong bữa ăn giúp tan huyết khối?

Lời đồn về món gia vị quen thuộc

Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn đậu sị (tàu xì) thường xuyên giúp đánh tan cục máu đông, làm sạch lòng mạch và ngăn ngừa đột quỵ. Đây là loại gia vị lên men từ đậu nành rất phổ biến trong ẩm thực Á Đông, thường xuất hiện trong các món cá hấp, sườn xào hay nước chấm hàng ngày.

Tuy nhiên, tuyên bố "ăn đậu sị giúp làm tan huyết khối" là sai và gây hiểu lầm nghiêm trọng. Việc ăn món gia vị này trong bữa cơm hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị hay tạo ra tác dụng làm tan cục máu đông trong cơ thể như nhiều bài viết quảng cáo phóng đại.

Khác biệt giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và bữa ăn

Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ việc các nhà khoa học tìm thấy hoạt tính tiêu sợi huyết trong các chế phẩm tinh chế từ vi khuẩn lên men đậu sị [2, 3]. Quá trình lên men đậu nành tạo ra các protease (enzyme phân giải protein), nổi bật là enzyme tiêu sợi huyết đậu sị (Douchi fibrinolytic enzyme - DFE) hoặc subtilisin FS33 [1, 2, 3].

Khi được tách chiết, tinh chế và cô đặc ở nồng độ cao trong ống nghiệm, các enzyme này thể hiện khả năng phân giải trực tiếp sợi huyết (fibrin) rất mạnh [1, 2, 7]. Một enzyme tên DFE27 phân lập từ vi khuẩn Bacillus subtilis DC27 trong đậu sị là một serine protease có khối lượng 29 kDa, vừa phân giải trực tiếp sợi huyết vừa kích hoạt plasminogen thành plasmin ^[1].

Tuy nhiên, nồng độ hoạt chất trong một đĩa thức ăn chứa đậu sị cực kỳ thấp so với các chế phẩm tinh sạch dùng trong nghiên cứu [1, 7]. Đậu sị dùng làm gia vị chủ yếu cung cấp hương vị, muối và một lượng nhỏ đạm đậu nành. Các enzyme tự nhiên nếu còn sót lại cũng rất dễ bị biến tính hoặc suy giảm hoạt tính bởi nhiệt độ nấu nướng và môi trường tiêu hóa thông thường.

Các nghiên cứu thực tế nói gì?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc ăn đậu sị giúp làm tan cục máu đông ở người bệnh. Mọi bằng chứng y học hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào, ống nghiệm và mô hình động vật được tiêm truyền hoạt chất tinh khiết [1, 2].

Năm 2010, một nghiên cứu trên chuột cống đã đánh giá hiệu quả tan huyết khối của enzyme subtilisin FS33 tinh chế từ đậu sị ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã bọc enzyme này trong hạt mỡ nhân tạo liposome gắn peptide RGDS nhằm tăng độ hướng đích vào thụ thể tiểu cầu ^[2]. Kết quả cho thấy khi tiêm truyền qua tĩnh mạch cảnh với liều 2000 và 4000 U/kg, thời gian APTT, PT và TT kéo dài rõ rệt, sản phẩm thoái hóa fibrinogen (FDP) tăng mạnh và làm tan huyết khối động mạch nhân tạo ^[2]. Rõ ràng, việc tiêm tĩnh mạch một enzyme được bọc hạt công nghệ cao hoàn toàn khác xa việc ăn vài hạt đậu sị qua đường tiêu hóa ^[2].

Năm 2012, một nghiên cứu khác khảo sát enzyme DFE phân lập từ chủng Bacillus subtilis LD-8547 ^[3]. Ở thử nghiệm động vật, DFE tiêm truyền giúp ngăn ngừa huyết khối đuôi chuột do carrageenan gây ra và làm tan huyết khối động mạch cảnh ở thỏ ^[3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận DFE làm kéo dài thời gian đông máu và thời gian chảy máu ở động vật thí nghiệm ^[3].

Năm 2019, các nhà khoa học phân lập enzyme DFE27 từ chủng Bacillus subtilis DC27 trong đậu sị, chỉ ra enzyme này hoạt động tối ưu ở pH 7,0 và nhiệt độ 45 độ C, ổn định dưới 50 độ C và trong khoảng pH 6,0 - 10,0 ^[1]. Đến năm 2022, nghiên cứu về nattokinase từ vi khuẩn Bacillus mojavensis LY-06 phân lập từ mẫu đậu sị cũng chỉ thực hiện đo hoạt tính tiêu sợi huyết in vitro trên đĩa thạch và quang phổ kế ^[4].

Các tổng quan y học gần đây cho thấy DFE là serine protease có triển vọng làm thuốc do trọng lượng phân tử thấp và độc tính cấp thấp trên động vật, nhưng tất cả vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng và công nghệ lên men [2, 3]. Không có dữ liệu nào cho thấy ăn nguyên hạt đậu sị mang lại nồng độ enzyme hữu hiệu vào máu người.

Giới hạn bằng chứng và hiểu lầm nguy hiểm

Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng giữa "chứa enzyme có khả năng làm tan sợi huyết trong ống nghiệm" với "ăn vào cơ thể sẽ chữa được bệnh tắc mạch". Bất kỳ hoạt chất nào khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa cũng phải trải qua quá trình phân cắt của dịch dạ dày, dịch ruột và hấp thu qua niêm mạc.

Hơn nữa, mối liên hệ giữa hoạt tính tiêu sợi huyết và nguy cơ hình thành huyết khối trên người thực tế phức tạp hơn nhiều [4, 5]. Đánh giá y khoa chỉ ra rằng suy giảm hoạt tính tiêu sợi huyết toàn thể chưa đủ bằng chứng kết luận là nguyên nhân trực tiếp gây ra biến cố huyết khối ở bệnh nhân có triệu chứng ^[5]. Mức plasminogen huyết tương cũng không liên quan trực tiếp đến nguy cơ huyết khối ^[6].

Dù có những trường hợp cá biệt trong gia đình bị huyết khối do bất thường giải phóng hoạt tính tiêu sợi huyết thành mạch ^[7], hệ thống đông máu và tan sợi huyết trong cơ thể được kiểm soát bởi mạng lưới cân bằng tinh vi ^[6]. Người bệnh tự ý ăn đậu sị thay cho thuốc chống đông hoặc thuốc tiêu sợi huyết chỉ định bởi bác sĩ có thể đối mặt với nguy cơ tắc mạch cấp tính đe dọa tính mạng [2, 3].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu sị?

Mặc dù enzyme DFE tinh chế cho thấy không có độc tính cấp rõ rệt trên chuột cống ^[3], bản thân đậu sị thương phẩm lại là món ăn cần lưu ý với nhiều nhóm người:

• Người tăng huyết áp hoặc bệnh thận: Đậu sị là sản phẩm lên men mặn, chứa hàm lượng muối natri cao. Việc ăn nhiều có thể gây giữ nước, làm trầm trọng thêm tình trạng huyết áp cao và tăng gánh nặng cho tim, thận.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu: Mặc dù đậu sị ăn thông thường khó làm tan huyết khối, việc thay đổi đột ngột chế độ ăn giàu đậu nành lên men có thể tương tác nhẹ với các phác đồ kiểm soát đông máu, cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
• Người có bệnh lý tiêu hóa nhạy cảm: Các món đậu lên men chế biến sẵn có thể gây khó tiêu, đầy trướng nếu dùng lượng lớn.

Hiện tại chưa có nghiên cứu can thiệp về liều dùng an toàn hay tác dụng dược lý của đậu sị trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ. Do đó, các đối tượng này chỉ nên dùng đậu sị như một loại gia vị thông thường, không lạm dụng với mục đích trị bệnh.

Áp dụng thực tế đúng cách

Để sử dụng đậu sị an toàn và ngon miệng trong bữa cơm gia đình mà không rơi vào bẫy quảng cáo sai sự thật, độc giả nên lưu ý:

• Xem đậu sị là gia vị: Chỉ dùng một lượng vừa phải đậu sị để tạo hương vị cho các món xào, kho hoặc nước xốt. Không nên cố ăn thật nhiều với hy vọng "lọc sạch mạch máu".
• Chế biến hợp lý: Khi nấu các món có đậu sị, hãy giảm bớt lượng muối, nước mắm hoặc bột ngọt nêm vào để tránh nạp thừa natri vào cơ thể.
• Quản lý bệnh theo hướng dẫn y khoa: Để phòng ngừa và điều trị huyết khối, người dân cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ, duy trì lối sống vận động, kiểm soát cân nặng, uống đủ nước và kiểm tra sức khỏe định kỳ. Tuyệt đối không dừng thuốc tim mạch để chuyển sang ăn đậu sị hay bất kỳ thực phẩm lên men nào khác.

Đậu sị là một nét văn hóa ẩm thực đặc sắc và là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho các nghiên cứu dược học tách chiết enzyme trong tương lai [2, 3]. Tuy nhiên, việc ăn đậu sị trong bữa cơm hoàn toàn không thể làm tan huyết khối hay chữa bệnh tim mạch. Hãy thưởng thức món ăn này với tâm thế một gia vị thơm ngon, giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh lý mạch máu.