Đúng hay sai: Rễ dọt sành giúp hạ sốt an toàn?

Trong dân gian, nhiều loại cây cỏ mọc hoang thường được truyền miệng là vị thuốc quý có công dụng hạ nhiệt nhanh chóng mỗi khi cơ thể lên cơn sốt. Trong số đó, cây dọt sành (tên khoa học phổ biến là Pavetta indica, thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) thường được một số bài thuốc cổ truyền dùng phần rễ hay lá để giảm đau, chữa nhức đầu hoặc hạ nhiệt. Nhiều người thắc mắc liệu việc đào rễ dọt sành sắc nước uống có thực sự giúp cắt cơn sốt an toàn như lời đồn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn "rễ dọt sành giúp hạ sốt an toàn" là CHƯA CÓ CĂN CỨ KHOA HỌC XÁC THỰC. Hiện nay, các thử nghiệm dược lý trên loài dọt sành (Pavetta indica) chỉ mới khảo sát tác dụng chống viêm và bảo vệ thần kinh trên mô hình động vật, chủ yếu dùng bộ phận lá chứ chưa chứng minh tác dụng hạ sốt hay độ an toàn lâm sàng của rễ cây trên người.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây dọt sành

Dọt sành là loại cây bụi quen thuộc ở nhiều vùng rừng đồi nhiệt đới châu Á. Theo thói quen lưu truyền trong dân gian, khi người trong nhà sốt cao hoặc viêm nhiễm nhẹ, bà con thường hái lá hoặc đào rễ cây quanh nhà sắc lấy nước uống. Phương pháp này thường được xem là lành tính vì xuất phát từ thảo mộc tự nhiên.

Tuy nhiên, người bệnh thường nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian truyền miệng và bằng chứng khoa học được thử nghiệm có kiểm soát. Việc tự ý thu hái các loại rễ cây rừng để trị sốt tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu loài cây đó chưa trải qua quy trình đánh giá độc tính và hiệu lực điều trị. Khi lên cơn sốt, người bệnh cần các biện pháp hạ nhiệt đã được chứng minh hiệu quả thay vì mạo hiểm sử dụng những vị thuốc chưa rõ ràng.

Chính vì thế, việc đối chiếu giữa bài thuốc dân gian về rễ dọt sành với các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện có là điều rất cần thiết để người dân hiểu rõ bản chất vấn đề.

Cơ chế tác động chống viêm của dọt sành được lý giải ra sao?

Trong phản ứng sinh lý của động vật và con người, sốt và phản ứng viêm thường có mối liên hệ mật thiết thông qua các chất trung gian hóa học. Khi cơ thể gặp kích thích như chấn thương hoặc nhiễm trùng, hệ thống miễn dịch giải phóng các chất trung gian gây viêm như histamine, serotonin hoặc prostaglandin, kích thích trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi gây ra hiện tượng tăng thân nhiệt.

Một số chiết xuất từ thảo mộc chứa các hoạt chất chống oxy hóa hoặc polyphenol có thể làm chậm quá trình tổng hợp các cytokine tiền viêm. Tuy nhiên, một dược liệu có khả năng ức chế phản ứng viêm không đồng nghĩa với việc nó sẽ có tác dụng hạ sốt mạnh mẽ và an toàn.

Đặc biệt, cơ chế hạ thân nhiệt đòi hỏi hoạt chất phải tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào thụ thể điều hòa thân nhiệt ở não bộ mà không làm hạ thân nhiệt người bình thường xuống mức nguy hiểm. Đối với cây dọt sành, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ bước đầu giải thích tiềm năng chống viêm ngoại vi của phần lá chứ chưa làm rõ cơ chế tác động của phần rễ lên trung khu điều hòa thân nhiệt.

Nghiên cứu dược lý hiện nay nói gì về dọt sành?

Khi rà soát các cơ sở dữ liệu y sinh học về loài dọt sành (Pavetta indica Linn., họ Rubiaceae), các bằng chứng thực nghiệm đều tập trung vào phần lá, chưa có dữ liệu trực tiếp về tác dụng hạ sốt của phần rễ:

Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành đánh giá tiềm năng chống viêm của chiết xuất methanol từ lá cây dọt sành (Pavetta indica Linn.) trên mô hình chuột cống ^[1]. Thử nghiệm dùng các tác nhân gây viêm thực nghiệm gồm carragenin, histamine và dextran để gây phù chân chuột ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá dọt sành ức chế phản ứng phù chân do các tác nhân trên lần lượt là 48,41%, 41,10% và 24,22% so với nhóm đối chứng ^[1]. Hiệu quả này tương đương với indomethacin, một thuốc chống viêm không steroid tiêu chuẩn ^[1]. Ngoài ra, ở mô hình u hạt do viên bông gòn cấy dưới da, chiết xuất methanol từ lá dọt sành ở liều 500 mg/kg thể trọng đã cho tỷ lệ ức chế đạt 62,78%, cho thấy khả năng can thiệp vào giai đoạn tăng sinh của quá trình viêm ^[1].

Đến năm 2024, một nghiên cứu khác khảo sát tác động của chiết xuất methanol lá dọt sành (Pavetta indica) kết hợp với acyclovir trên chuột cống Wistar bị tổn thương thần kinh mô phỏng bệnh Alzheimer gây ra bởi streptozotocin ^[2]. Chuột được chia nhóm uống chiết xuất lá dọt sành ở các mức liều 125, 250 và 500 mg/kg thể trọng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá dọt sành hỗ trợ cải thiện các rối loạn hành vi và thần kinh phụ thuộc vào liều dùng, đồng thời cải thiện các chỉ số chống oxy hóa và giảm bớt chỉ số viêm TNF-alpha ^[2].

Như vậy, các nghiên cứu thực nghiệm thực tế chỉ ghi nhận tính năng chống viêm và chống oxy hóa của lá dọt sành trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn không có thử nghiệm nào xác minh rễ cây dọt sành có tác dụng cắt cơn sốt [5, 8].

Phân biệt nhầm lẫn giữa dọt sành và các cây cùng có tên "indica"

Một nguyên nhân lớn dẫn đến sự ngộ nhận trong dân gian và việc tra cứu thông tin sai lệch là sự nhầm lẫn giữa cây dọt sành (Pavetta indica) với các loài thực vật khác cũng mang tên loài "indica". Nhiều loài thảo mộc có tên "indica" thực sự đã được thử nghiệm tính năng hạ sốt, nhưng chúng là những loài hoàn toàn khác:

Nghiên cứu năm 2021 trên cây hoa chuông đất (Aeginetia indica, họ Orobanchaceae) ghi nhận chiết xuất methanol toàn cây này có tác dụng giảm đau trên chuột, trong đó liều 200 mg/kg ức chế 69% cơn quặn đau do acid acetic ^[3]. Chiết xuất này chứa glycoside tim, saponin, phenol, tannin và flavonoid ^[3]. Tuy nhiên, đây là cây hoa ký sinh, không phải cây dọt sành thân bụi ^[3].

Nghiên cứu năm 2009 trên cây bình bát dây (Coccinia indica) cho thấy chiết xuất nước từ lá tươi có tác dụng hạ sốt trên chuột bị sốt do men bia, với mức giảm sốt rõ rệt ở tất cả các liều thử nghiệm và đạt hiệu quả tối đa ở liều 300 mg/kg thể trọng, tương đương thuốc paracetamol ^[4]. Cây này thuộc họ Bầu bí, hoàn toàn khác chi với cây dọt sành ^[4].

Nghiên cứu năm 2024 trên cây sầu đâu hay xoan Ấn Độ (Azadirachta indica) thử nghiệm trên 60 chuột cống trắng bị gây sốt bằng men bia ^[5]. Các liều chiết xuất lá từ 50 đến 400 mg/kg đã được kiểm tra, trong đó liều 400 mg/kg cho thấy ức chế đáng kể các chỉ dấu viêm TNF-alpha và IL-6 so với nhóm chứng ^[5].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 trên cây xoài (Mangifera indica) cũng chứng minh chiết xuất lá có tác dụng hạ sốt phụ thuộc liều trên mô hình sốt do vắc xin TAB và do Prostaglandin E gây ra ở động vật ^[6].

Việc đồng nhất đặc tính hạ sốt của bình bát dây, sầu đâu hay xoài với cây dọt sành chỉ vì chúng cùng mang định danh "indica" là một sai lầm phổ biến trong dịch thuật thảo dược và truyền miệng dân gian.

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng

Bằng chứng thực nghiệm hiện có xác nhận lá dọt sành (Pavetta indica) có chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa và ức chế các phản ứng viêm cấp tính lẫn mạn tính trên động vật gặm nhấm [5, 8]. Đây là cơ sở khoa học đáng khích lệ để tiếp tục phân lập các hoạt chất tinh khiết phục vụ nghiên cứu dược lý hiện đại.

Tuy nhiên, khoảng trống y khoa hiện tại còn rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm chỉ mới thực hiện trên chuột cống (chuột Wistar và chuột cống trắng), chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người [5, 8]. Nghiên cứu chỉ dùng dịch chiết lá thu hái theo quy trình chuẩn bị trong phòng thí nghiệm bằng dung môi methanol, không tương đồng với việc người dân tự đào rễ cây đun nước uống [5, 8].

Quan trọng hơn, chưa có báo cáo về độ an toàn dài hạn, giới hạn liều gây độc hoặc tương tác chuyển hóa qua gan thận của rễ dọt sành trên người. Việc tin theo lời đồn để uống nước sắc rễ dọt sành tự chế có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc dược liệu không rõ nguồn gốc.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Vì chưa có nghiên cứu về tính an toàn và hiệu quả hạ sốt của dọt sành trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc này:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dược liệu chưa qua kiểm chứng độc tính phôi thai có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi và chất lượng sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ: Hệ thống chuyển hóa gan và bài tiết thận của trẻ em chưa hoàn thiện. Việc dùng các loại rễ cây rừng chưa kiểm định liều lượng dễ gây suy giảm chức năng gan cấp tính hoặc ngộ độc.
• Người có bệnh nền tim mạch, gan, thận mạn tính: Các hoạt chất tự nhiên chưa tinh chế có thể làm tăng gánh nặng đào thải hoặc gây tương tác nguy hiểm với các loại thuốc hạ áp, trợ tim đang sử dụng.
• Người đang sốt cao hoặc nhiễm trùng cấp: Sốt là triệu chứng của nhiều bệnh lý nguy hiểm (như sốt xuất huyết, viêm phổi, nhiễm trùng huyết). Chậm trễ tiếp cận y tế chuẩn để dùng thảo mộc dân gian có thể khiến bệnh diễn tiến nặng, đe dọa tính mạng.

Áp dụng thực tế: Xử trí sốt đúng cách

Khi bản thân hoặc người nhà bị sốt, người dân không nên tự ý tìm kiếm rễ cây dọt sành hay các loại rễ cây lạ để sắc uống. Thay vào đó, cần áp dụng các biện pháp chăm sóc y tế khoa học đã được kiểm chứng an toàn:

Đầu tiên, theo dõi nhiệt độ cơ thể bằng nhiệt kế định kỳ. Cho người bệnh nghỉ ngơi ở nơi thoáng khí, mặc quần áo rộng rãi, thấm hút mồ hôi tốt. Uống nhiều nước lọc, dung dịch oresol đúng tỷ lệ hoặc nước canh loãng để bù lại lượng dịch và điện giải mất đi qua đường mồ hôi.

Thứ hai, nếu sốt gây khó chịu nhiều hoặc nhiệt độ tăng cao, người bệnh nên sử dụng các loại thuốc hạ sốt phổ biến đã được chuẩn hóa y khoa (như paracetamol) theo đúng hướng dẫn sử dụng hoặc chỉ định của nhân viên y tế.

Thứ ba, nếu cơn sốt kéo dài trên 48 giờ, sốt cao không hạ khi đã dùng thuốc thông thường, hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như li bì, khó thở, co giật, đau đầu dữ dội, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Kết luận

Quan niệm cho rằng rễ dọt sành giúp hạ sốt an toàn là một kinh nghiệm dân gian chưa có bằng chứng khoa học chứng minh. Các nghiên cứu hiện đại mới chỉ phát hiện tiềm năng chống viêm từ chiết xuất lá dọt sành trên chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm hạ sốt từ rễ trên cơ thể người. Người bệnh không nên mạo hiểm dùng các loại rễ cây rừng truyền miệng mà cần áp dụng các giải pháp hạ sốt an toàn, khoa học và đi khám bác sĩ khi cần thiết.