Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ cây mặt quỷ có thể làm teo nhỏ hoặc tiêu biến hoàn toàn các khối u ác tính. Tin đồn này khiến không ít bệnh nhân ung thư nuôi hy vọng vào một phương thuốc thần kỳ từ thảo dược vườn nhà. Thậm chí, nhiều người sẵn sàng bỏ dở phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang uống nước lá cây mỗi ngày.

Tuy nhiên, lời đồn thổi "uống nước cây mặt quỷ tiêu được khối u" là hoàn toàn sai sự thật xét trên khía cạnh y học lâm sàng hiện đại. Các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ mới dừng lại ở việc thử nghiệm chiết xuất hoạt chất tinh khiết trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và một số mô hình động vật thí nghiệm. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh uống nước sắc loại cây này có thể loại bỏ được khối u trên cơ thể người bệnh.

Cây mặt quỷ dưới góc nhìn khoa học

Cây mặt quỷ là tên dân gian thường dùng để chỉ một số loài thuộc chi Nhàu (Morinda), họ Cà phê (Rubiaceae), phổ biến nhất là nhàu (Morinda citrifolia) hoặc các loài họ hàng mọc hoang dã. Trong tự nhiên, các loài thuộc chi này chứa nhiều nhóm chất hóa học thực vật đa dạng như anthraquinone, iridoid và các hợp chất tinh dầu tự nhiên [1], [2].

Dưới góc nhìn sinh học phân tử, các hợp chất tự nhiên này thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu vì khả năng can thiệp vào quá trình phát triển tế bào. Một số chất trong thực vật có thể gây độc trực tiếp cho tế bào, ức chế quá trình nhân đôi ADN hoặc kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào bệnh [1], [3]. Tuy nhiên, việc một hoạt chất tinh khiết gây độc tế bào trong ống nghiệm khác hoàn toàn với việc sắc lá hoặc rễ cây uống vào dạ dày để làm tiêu u.

Cơ chế tác động: Khác biệt giữa đĩa thí nghiệm và cơ thể sống

Khi thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học hòa trực tiếp các hoạt chất chiết tách ở nồng độ cao vào môi trường nuôi dưỡng tế bào ung thư. Chẳng hạn, hoạt chất có thể ức chế sự trùng hợp của tubulin - cấu trúc quan trọng giúp tế bào phân chia - từ đó khiến tế bào ung thư ngừng chu kỳ phân chia ở pha G2/M [1]. Một số chất khác tạo liên kết với thụ thể protein đặc hiệu như beta-catenin, MDM2-p53 hay KRAS để ngăn chặn tín hiệu phát triển của khối u [4].

Tuy nhiên, cơ thể con người là một hệ sinh học vô cùng phức tạp với hàng rào bảo vệ nhiều tầng. Nước sắc thảo dược khi đi qua đường tiêu hóa sẽ bị dịch dạ dày biến tính, bị enzym đường ruột phân hủy và chuyển hóa tại gan. Lượng hoạt chất còn lại trong máu thường quá thấp, khó có thể giữ nguyên cấu trúc để tiếp cận và tiêu diệt khối u nằm sâu trong các cơ quan nội tạng.

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất chi Nhàu (Morinda)?

Cho đến nay, bằng chứng về hoạt tính kháng ung thư của chiết xuất từ cây thuộc chi Nhàu (Morinda) chủ yếu đến từ các thử nghiệm tiền lâm sàng:

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã thử nghiệm độc tính tế bào của dịch chiết methanol từ quả Morinda citrifolia bằng phương pháp MTT [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết thô ở nồng độ 0,1 mg/mL thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ung thư vú MCF7 ở mức 29% và ung thư nguyên bào thần kinh LAN5 ở mức 36% [5]. Ở nồng độ này, dịch chiết không gây độc cho tế bào thận khỉ xanh châu Phi Vero và gây độc rất ít lên tế bào thận chuột đồng con non BHK (6%) và tế bào ung thư thanh quản người Hep2 (13%) [5]. Nồng độ gây chết trung bình (LC50) trên các dòng tế bào BHK, Vero và Hep2 lần lượt là 2,5; 3 và 5 mg/mL [5]. Giới hạn rõ ràng là nghiên cứu chỉ thực hiện trên tế bào đơn lớp trong đĩa nuôi cấy.

Đến năm 2024, một nghiên cứu khác phân lập 6 hợp chất anthraquinone từ rễ loài Morinda scabrida Craib thu hái tại Thái Lan [1]. Toàn bộ 6 hợp chất này đều cho thấy độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư phổi A549 [1]. Trong đó, hoạt chất mạnh nhất là nordamnacanthal (ký hiệu MS01) đạt giá trị IC50 là 16,3 ± 2,5 µM [1]. Phân tích tế bào dòng chảy cho thấy MS01 làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2/M và ức chế trùng hợp tubulin tại vị trí gắn kết colchicine [1]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ giới hạn trên tế bào ung thư phổi A549 nhân tạo và tính toán mô phỏng gắn kết phân tử.

Năm 2022, nghiên cứu về hợp chất morindone từ Morinda citrifolia chỉ ra hoạt chất này có độc tính tế bào cao và chỉ số chọn lọc tốt trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng [4]. Thử nghiệm in-vitro và mô phỏng in-silico cho thấy morindone tạo liên kết hydro, lực Van der Waals và tương tác pi bền vững với các protein beta-catenin, MDM2-p53 và KRAS [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng cần thêm các thử nghiệm trên cơ thể động vật sống (in vivo) để đánh giá tiềm năng phát triển thuốc [4].

Năm 2018, một nghiên cứu đã tiến hành đánh giá nordamnacanthal chiết xuất từ thân Morinda citrifolia trên cả tế bào và chuột thí nghiệm [3]. Hoạt chất này gây độc cho tế bào ung thư vú MCF-7, MDA-MB231 và 4T1 trong ống nghiệm [3]. Đáng chú ý, khi cho chuột Balb/C mang khối u 4T1 uống nordamnacanthal với liều 50 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 28 ngày, hoạt chất đã làm chậm sự phát triển của khối u và tăng cường miễn dịch thông qua tế bào lách và hoạt tính gây độc tế bào YAC-1 mà không gây độc cho gan hay tử vong [3]. Mặc dù vậy, kết quả làm chậm tiến triển u trên chuột không đồng nghĩa với việc tiêu biến được khối u hoàn toàn ở người.

Năm 2020, nghiên cứu công nghệ nano kết hợp tinh dầu Morinda citrifolia vào hạt nano chitosan để thử nghiệm trên tế bào ung thư phổi A549 [2]. Dạng bào chế nano này đạt tỷ lệ ức chế tế bào 54% ở nồng độ 40 µg/mL thông qua cơ chế phá hủy nhân tế bào, tạo gốc oxy hóa (ROS) và bắt giữ chu kỳ tế bào, đồng thời cho thấy độc tính tối thiểu đối với hồng cầu người [2].

Năm 2024, nghiên cứu trên chuột mang u kết hợp nước ép quả Morinda citrifolia với thuốc hóa trị cyclophosphamide cho thấy sự kết hợp này ức chế u tốt hơn dùng đơn độc [6]. Việc phối hợp nước ép quả còn giúp đảo ngược tình trạng suy giảm hồng cầu, bạch cầu, huyết sắc tố và giảm các men gan AST, ALP, ALT do hóa chất gây ra [6]. Tuy nhiên, các tác dụng này vẫn cần được kiểm chứng chặt chẽ trước khi áp dụng lâm sàng.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất từ một số loài chi Nhàu chứa những phân tử tiềm năng cho việc nghiên cứu dược phẩm kháng ung thư trong tương lai [1], [4], [3]. Một số hợp chất còn thể hiện khả năng giảm tác dụng phụ độc hại của thuốc hóa trị trên mô hình chuột [6].

Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu hoạt chất tinh khiết và việc tự ý sắc uống thảo dược dân gian là một khoảng cách rất xa:

  • Bằng chứng chủ yếu dừng lại ở mức tế bào in vitro hoặc mô hình chuột [1], [3], [6].
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác nhận liều lượng, hiệu quả và độ an toàn.
  • Dịch chiết thô hoặc nước sắc truyền thống chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, lẫn nhiều tạp chất chưa rõ tác dụng phụ.
  • Tác dụng ức chế tăng sinh tế bào trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa với khả năng "tiêu khối u" trong cơ thể sống.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị u

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "hoạt tính độc tế bào trong ống nghiệm" với "chữa khỏi ung thư". Trong phòng thí nghiệm, rất nhiều chất tẩy rửa thông thường cũng có thể tiêu diệt tế bào ung thư, nhưng chúng không thể dùng làm thuốc điều trị cho con người.

Hiểu lầm tai hại thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và uống càng nhiều càng nhanh hết bệnh. Việc tự ý thu hái cây cỏ không rõ nguồn gốc rất dễ nhầm lẫn loài thực vật, dẫn đến ngộ độc gan, suy thận hoặc làm gián đoạn thời gian vàng điều trị bằng y học chính thống.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Bệnh nhân đang tiếp nhận phác đồ điều trị ung thư bằng hóa trị, xạ trị hoặc thuốc nhắm trúng đích không được tự ý uống nước cây mặt quỷ. Các hợp chất thực vật chưa qua tinh chế có thể tương tác với thuốc hóa trị, làm giảm hiệu lực thuốc hoặc gia tăng độc tính lên tạng phủ.

Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng này vì chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên người. Mọi quyết định sử dụng sản phẩm hỗ trợ đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu người bệnh muốn sử dụng các sản phẩm từ dược liệu thuộc chi Nhàu như nước ép quả để tăng cường sức đề kháng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng thực phẩm thông thường sau khi đã trao đổi với bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý đào rễ, bẻ cành cây lạ để nấu nước uống đậm đặc với hy vọng chữa lành bệnh hiểm nghèo.

Việc uống nước cây mặt quỷ hoàn toàn không thể làm tiêu được khối u như những lời đồn thổi truyền miệng. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị khoa học tại bệnh viện chuyên khoa và xây dựng chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt lành mạnh để có kết quả phục hồi tốt nhất.