Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây dại quanh nhà đun nước uống để thanh nhiệt hoặc giải độc. Cây cơi (chi Pterocarya) là loài thực vật phổ biến thường bị hái nhầm hoặc dùng theo truyền miệng dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý sắc lá cơi uống tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học cho thấy lá cơi chứa juglone – một độc chất có khả năng hủy hoại tế bào và gây độc cho thận [2, 3]. Hiện tại, y học chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc uống nước lá cơi là an toàn cho cơ thể người.
Juglone trong lá cơi tác động đến cơ thể ra sao?
Juglone (công thức hóa học 5-hydroxy-1,4-naphthoquinone) là một hợp chất phenolic tự nhiên [1, 3]. Hợp chất này có cấu trúc naphthoquinone và hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Trong tự nhiên, juglone đóng vai trò như một chất độc thực vật giúp cây ngăn chặn sự phát triển của các loài sinh vật xung quanh [2].
Khi thâm nhập vào mô sinh học, juglone thúc đẩy phản ứng tạo ra các gốc oxy hóa tự do (ROS) [4, 7]. Sự bùng phát các gốc tự do này dẫn đến tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng trong tế bào [3]. Đồng thời, juglone làm sụt giảm mạnh lượng chất chống oxy hóa nội sinh glutathione (GSH) [3]. Khi mất đi lá chắn bảo vệ, màng tế bào bị tổn thương, rò rỉ enzym nội bào và tế bào đi vào chu trình hoại tử hoặc chết theo chương trình [3].
Ngoài phá hủy màng, juglone còn trực tiếp xâm nhập nhân tế bào và gây đứt gãy vật chất di truyền [3]. Hóa chất này làm chậm quá trình phân chia tế bào và gây đột biến nhiễm sắc thể [3]. Ở vi khuẩn, juglone gây tổn thương DNA và ức chế protein sửa chữa RecA [4]. Cơ chế này khiến juglone trở thành một chất diệt tế bào không chọn lọc khi dùng ở nồng độ tự do [2, 4].
Độc tính tế bào và nguy cơ hủy hoại tế bào lành
Đặc tính độc tế bào của juglone chiết xuất từ cây cơi (Pterocarya fraxinifolia) đã được nghiên cứu chi tiết trên mô hình thực nghiệm [1]. Năm 2019, các nhà khoa học đã thử nghiệm dịch chiết methanolic từ cây cơi và hợp chất juglone trên các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt người (PC3, DU145) cùng tế bào biểu mô tuyến tiền liệt bình thường [1]. Thử nghiệm dùng các nồng độ 10, 50, 100, 500 và 1000 microgam/ml trong các mốc 24, 48, 72 và 96 giờ [1].
Kết quả cho thấy chỉ sau 24 giờ, tất cả các nồng độ thử nghiệm đều gây biến đổi hình thái tế bào, mức độ tổn thương nặng dần theo thời gian tiếp xúc [1]. Ở nồng độ 50, 100 và 500 microgam/ml, tỷ lệ sống sót của tế bào sụt giảm rõ rệt [1]. Đáng ngại nhất, ở nồng độ 100 và 500 microgam/ml, juglone và dịch chiết cây cơi làm biến dạng và phá hủy cả các tế bào biểu mô bình thường [1]. Điều này chứng minh độc tính của dịch chiết lá cơi không chỉ tác động lên tế bào bệnh mà còn tàn phá các mô lành của cơ thể [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2009 về tác động của juglone trên tế bào u hắc tố cũng chỉ ra độc tính di truyền nghiêm trọng [3]. Nghiên cứu phát hiện juglone làm gia tăng số lượng tế bào có vi nhân hai nhân theo liều lượng, phản ánh sự phá hủy nhiễm sắc thể [3]. Juglone làm tăng tỷ lệ tế bào chết theo chương trình và hoại tử thông qua phân mảnh DNA và giải phóng enzyme lactate dehydrogenase qua màng tế bào bị vỡ [3].
Đào thải qua thận và nguy cơ ngộ độc thận cấp
Một trong những cơ quan chịu rủi ro lớn nhất khi uống nước lá cơi là hệ tiết niệu. Nghiên cứu dược động học năm 2011 đã khảo sát đường đi và mức độ độc tính của juglone dạng tự do [5]. Kết quả cho thấy juglone dạng tự do có thời gian bán thải trong huyết tương rất ngắn, chỉ khoảng 2 giờ [5].
Sau khi vào máu, juglone tự do nhanh chóng bị đào thải qua thận [5]. Quá trình này dẫn đến sự tích tụ một lượng lớn chất độc tại các mô thận [5]. Khảo sát mô bệnh học khẳng định việc tích lũy juglone tự do gây độc tế bào thận rõ rệt [5].
Khi đun lá cơi lấy nước uống, người dùng dung nạp trực tiếp juglone ở dạng tự do hòa tan. Dung dịch này đi thẳng vào hệ tiêu hóa, hấp thu vào máu và tập trung ở thận [5]. Sự dồn ứ độc chất tại cầu thận và ống thận có thể dẫn đến tổn thương nhu mô thận, viêm thận nhiễm độc hoặc suy giảm chức năng bài tiết.
Khảo nghiệm trên động vật và khoảng cách đến cơ thể người
Một số người viện dẫn các nghiên cứu cho thấy juglone có tác dụng chống viêm để tự ý sử dụng [6]. Điển hình là nghiên cứu năm 2023 đánh giá juglone chiết xuất từ lá cơi (Pterocarya fraxinifolia) trên chuột cống đực Wistar bị viêm đại tràng do acid acetic [6]. Thử nghiệm chia 36 con chuột thành các nhóm 6 con, gây viêm đại tràng bằng 1 ml acid acetic 4% bơm trực tràng [6].
Sau 24 giờ, chuột được cho uống juglone bằng ống thông dạ dày ở các liều 50, 100 và 150 mg/kg mỗi ngày một lần trong 2 ngày liên tiếp [6]. Liều 150 mg/kg giúp giảm tổn thương mô đại tràng, hạ cytokine viêm TNF-alpha, IL-1beta và giảm mức NF-kappaB [6]. Liều 100 và 150 mg/kg làm giảm enzyme MPO và thụ thể TLR-4 [6].
Tuy nhiên, kết quả này được thực hiện trên động vật trong điều kiện phòng thí nghiệm với liều lượng hóa chất tinh khiết được kiểm soát khắt khe trong thời gian rất ngắn (2 ngày) [6]. Việc thí nghiệm trên chuột hoàn toàn không đồng nghĩa với việc đun nước lá cơi uống là an toàn ở người. Cơ thể người có hệ chuyển hóa phức tạp hơn, và việc tự đun nấu không thể kiểm soát được nồng độ juglone hòa tan trong nước, dễ dẫn đến quá liều gây ngộ độc.
Bền vững trong môi trường và rủi ro tích lũy
Juglone là hợp chất có độ bền hóa học đáng kể. Dữ liệu công bố năm 2025 cho thấy juglone rất bền vững trong dung dịch có độ pH trải rộng từ 2,0 đến 8,0 trong suốt 24 giờ [4]. Hóa chất này hầu như không bị phân hủy ở nồng độ vi sinh vật thấp [4].
Môi trường dạ dày của con người có tính acid mạnh (pH quanh mức 1,5 - 3,5), trong khi ruột non có môi trường kiềm nhẹ. Với độ bền ổn định từ pH 2,0 đến 8,0, juglone không bị phá hủy bởi dịch vị dạ dày hay dịch tiêu hóa thông thường [4]. Toàn bộ lượng độc chất trong nước lá cơi sẽ giữ nguyên hoạt tính, dễ dàng hấp thu qua thành ruột và đi vào máu, gây độc toàn thân.
Trong tự nhiên, juglone phát tán từ cây họ Óc chó vào đất và có thể tồn tại trong nước ngầm tầng mặt ở nồng độ vượt ngưỡng gây độc cho thực vật (trên 10^-7 M) [2]. Mặc dù juglone có thể bị phân hủy sinh học bởi một số chủng vi khuẩn đất nhất định, nó vẫn lưu lại trong môi trường đất nghèo dinh dưỡng [5, 7]. Đặc tính bền bỉ này cho thấy độc chất không dễ dàng tự mất đi khi chỉ phơi khô hoặc đun sôi lá cơi theo cách thủ công.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng lá cơi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên luôn lành tính". Thực tế, nhiều loài thực vật sản sinh độc tố để tự vệ trước sâu bọ và các loài ăn cỏ [5, 6]. Cây cơi thuộc họ Óc chó (Juglandaceae), có họ hàng gần với chi Óc chó (Juglans) và chứa hàm lượng juglone rất cao [7]. Trong đời sống dân gian, lá cơi từ lâu đã được người dân dùng để giã nát thả xuống suối bắt cá hoặc trừ sâu bọ nhờ độc tính mạnh. Việc chuyển từ chất dùng diệt sinh vật sang đun nước uống hàng ngày là một sai lầm nghiêm trọng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng đun sôi nước sẽ triệt tiêu độc tính. Juglone ổn định trong các môi trường lỏng với dải pH rộng [4]. Việc đun nấu nhiệt độ cao không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn cấu trúc naphthoquinone của juglone, ngược lại có thể trích xuất thêm nhiều hợp chất độc hại từ lá vào nước.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với thuốc trị bệnh cho người. Dù juglone có tính ức chế vi khuẩn như Escherichia coli, Staphylococcus aureus hay Listeria monocytogenes trong ống nghiệm thông qua tạo gốc oxy hóa phá hủy màng tế bào, cơ chế này cũng đồng thời hủy hoại tế bào người [2, 4, 7].
Những ai tuyệt đối không được tiếp xúc với lá cơi?
Do độc tính tế bào và nguy cơ suy giảm chức năng cơ quan, các nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa nước lá cơi:
- Người có bệnh lý về thận: Juglone dạng tự do phân bố mạnh vào thận và gây độc trực tiếp cho mô thận [5]. Bệnh nhân suy thận hoặc viêm thận tiếp xúc với juglone có nguy cơ hoại tử ống thận cấp.
- Người mắc bệnh gan: Gan là cơ quan chịu trách nhiệm khử độc các hóa chất ngoại lai. Sự suy kiệt glutathione do juglone gây ra sẽ đẩy tế bào gan vào trạng thái stress oxy hóa và hoại tử nhanh chóng [3].
- Người có vấn đề tiêu hóa hoặc viêm loét dạ dày: Dù juglone tinh khiết được nghiên cứu trên chuột bị viêm đại tràng, dịch chiết thô từ lá cây có thể gây kích ứng niêm mạc dữ dội, bào mòn thành dạ dày do tác động phá vỡ tính toàn vẹn màng tế bào [1, 2, 7].
- Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Độc tính gen và khả năng làm biến đổi nhiễm sắc thể của juglone tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [3].
Khuyến cáo an toàn trong đời sống
Người dân không thu hái lá cơi để làm trà, đun nước giải khát hoặc làm bài thuốc dân gian dưới bất kỳ hình thức nào. Khi gặp các triệu chứng như viêm nhiễm đường ruột, đau bụng hay các bệnh lý mạn tính, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn theo phác đồ khoa học.
Không tự ý áp dụng các kết quả nghiên cứu trên tế bào hay động vật vào đời sống thường nhật [1, 2]. Nếu nghi ngờ đã uống phải nước lá cơi và xuất hiện các dấu hiệu như nôn mửa, đau quặn bụng, chóng mặt hoặc tiểu ít, cần ngừng uống ngay lập tức, đem theo mẫu lá đến bệnh viện gần nhất để được cấp cứu và xử lý thải độc kịp thời.
Việc bảo vệ sức khỏe đòi hỏi sự thận trọng trước các phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Lá cơi chứa juglone với độc tính tế bào và nguy cơ hủy hoại thận rõ rệt trên các mô hình khoa học [2, 3]. Tránh xa các loại nước sắc từ loài cây này là biện pháp tốt nhất để phòng ngừa ngộ độc nguy hiểm cho bản thân và gia đình.
