Độc tính của cây cơi với gan thận: Nghiên cứu liều lượng thực nghiệm

Cây cơi (tên khoa học Pterocarya stenoptera, thuộc họ Óc chó Juglandaceae) là loại cây gỗ quen thuộc trong tự nhiên và thường được người dân trồng lấy bóng mát ^[1]. Nhiều người hay truyền tai nhau kinh nghiệm dân gian về việc dùng vỏ, lá cây để làm dược liệu, nhưng cũng lo ngại cây này chứa độc tính gây hại cho tạng phủ.

Hiện tại, các nghiên cứu di truyền xác nhận cây cơi (Pterocarya stenoptera) có họ hàng gần với chi Juglans, sở hữu bộ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 160.212 bp ^[1] và có lịch sử tiến hóa tách nhánh khỏi cây óc chó khoảng 56,7 triệu năm trước ^[2]. Tuy nhiên, các dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác trực tiếp đo lường độc tính gây tổn thương gan, thận của cây cơi trên động vật có vú vẫn chưa xuất hiện trong các công bố giải trình tự hiện tại ^{[1] [2]}.

Thực hư về độc tính của cây cơi qua góc nhìn khoa học

Dân gian thường có thói quen hái lá, vỏ cây cơi để giã nát diệt côn trùng hoặc chế thành nước đun uống trị bệnh ngoài da. Tuy nhiên, bất kỳ loài thực vật nào chứa các hợp chất thứ cấp hoạt tính cao đều tiềm ẩn rủi ro sinh học cho cơ thể khi dung nạp vào đường tiêu hóa.

Cây cơi (Pterocarya stenoptera) là cây thân gỗ lớn thuộc họ Juglandaceae, lớn nhanh và tán rộng ^[1]. Một nghiên cứu phân tích bộ gen cho thấy hệ gen của cây cơi có sự mở rộng các họ gen liên quan đến quá trình sinh tổng hợp cutin, suberin, sáp, anthocyanin và đặc biệt là hệ enzym cytochrome P450 ^[2].

Sự xuất hiện dồi dào của các gen liên quan đến cytochrome P450 cho thấy cây cơi có khả năng tự tổng hợp và chuyển hóa các hợp chất biến dưỡng phức tạp ^[2]. Dù vậy, bản thân các dữ liệu sinh học phân tử này chỉ nhằm làm sáng tỏ tiến hóa thực vật chứ chưa xác định trực tiếp độc tính hủy hoại tế bào gan thận khi đưa vào dạ dày động vật ^{[1] [2]}.

Chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm về độc tính liên quan

Để đánh giá mức độ nguy hiểm của một dược liệu, các nhà khoa học thường tiến hành thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn trên chuột. Trong bối cảnh cây cơi chưa có dữ liệu thử nghiệm độc chất đường uống đầy đủ, các nghiên cứu trên các cây dược liệu và độc chất tự nhiên khác đưa ra cái nhìn cụ thể về cách độc tính tấn công gan thận.

Nghiên cứu năm 2012 đánh giá độc tính cấp và bán cấp của tinh dầu màng tang lá hẹp (Litsea elliptica Blume - một loài thực vật dùng trị đau đầu, sốt) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley cái ^[3]. Chuột được cho uống một liều duy nhất từ 500 đến 4000 mg/kg thể trọng để đo độc tính cấp, và từ 125, 250 đến 500 mg/kg liên tục 28 ngày để đo độc tính bán cấp ^[3].

Kết quả thử nghiệm độc tính cấp của loài này ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) là 3488,86 mg/kg, với liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là 500 mg/kg ^[3]. Trong thử nghiệm 28 ngày, không có bất kỳ tổn thương mô bệnh học nào xuất hiện tại gan, tiểu đảo tụy Langerhans hay cầu thận và ống thận chuột ở mọi mức liều ^[3]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp loại chiết xuất này vào nhóm U – khó có nguy cơ gây nguy hiểm cấp tính ^[3].

Ngược lại, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra độc tính dịch chiết lá khoai sọ (Colocasia esculenta) nhiễm nấm Phytophthora colocasiae trên chuột Wistar ^[4]. Khi uống liều cấp tính lên tới 4000 mg/kg, dịch chiết không làm chuột chết, LD50 vượt mức 4000 mg/kg ^[4].

Tuy nhiên, khi cho chuột đực uống liều bán cấp 800 mg/kg trong 21 ngày, có chuột xuất hiện triệu chứng lông xơ xác, thở dốc, tê liệt rồi chết trước ngày kết thúc thử nghiệm 3 ngày ^[4]. Xét nghiệm sinh hóa chuột đực liều 800 mg/kg phát hiện tăng vọt men gan AST và HDL-cholesterol (p < 0,01), còn chuột cái bị giảm nồng độ creatinin mô (p < 0,05) cùng giảm số lượng tiểu cầu (p < 0,05) ^[4]. Mô bệnh học xác nhận phổi của chuột đực liều 800 mg/kg bị tổn thương rõ rệt ^[4].

Nguy cơ tổn thương cơ quan nội tạng từ độc chất tương tự

Mặc dù cây cơi thường được dùng làm vị thuốc hoặc cây bóng mát, nhiều loài thực vật và hóa chất có tính diệt côn trùng nếu uống nhầm đều tàn phá tế bào nội tạng dữ dội. Trên cây cơi, lá của chúng là thức ăn tự nhiên của sâu đục lá chi Phyllonorycter như loài sâu Phyllonorycter stenopterae và Phyllonorycter tumoris ^[5].

Để so sánh mức độ gây độc nội tạng, một nghiên cứu năm 2016 khảo sát độc tính của hóa chất diệt côn trùng permethrin trên loài cá Pseudorasbora parva ^[6]. Nghiên cứu xác định nồng độ gây chết 50% sau 96 giờ (96-hrs LC50) là 88,25 microgam/lít, và dùng liều dưới mức gây chết là 8,82 microgam/lít để theo dõi ^[6].

Sau 96 giờ tiếp xúc, độc chất gây hoại tử tế bào diện rộng: thoái hóa nước, thoái hóa mỡ và sung huyết thụ động tại gan; làm giãn nở khoang cầu thận và khoang Bowman tại thận; đồng thời gây xuất huyết, phù nề não ^[6]. Tỷ lệ thể tích hồng cầu (hematocrit) của nhóm phơi nhiễm tụt xuống còn 14,673% so với 24,43% ở nhóm đối chứng ^[6].

Ngoài ra, các độc tố sinh học nguồn gốc nấm như (8R,16R)-(-)-pyrenophorin cũng từng được chứng minh có độc tính cấp rất cao lên các sinh vật nhạy cảm với nồng độ hiệu quả trung bình 5 phút đạt 3,57 x 10^-5 M ^[7].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng dược liệu tự nhiên

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ quanh nhà hoàn toàn lành tính, uống nhiều không lo độc gan hại thận". Thực tế, bất kỳ chất hữu cơ tự nhiên nào khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao đều phải đi qua gan để khử độc và bài tiết qua thận.

Nhiều người thấy cây cơi dễ trồng, xanh tốt quanh năm và có mặt ở nhiều tỉnh thành nên tự ý thu hái nấu nước uống để chữa bệnh ^[1]. Cần biết rằng cây họ Óc chó (Juglandaceae) như cây cơi (Pterocarya stenoptera) có các khối gen đảo đoạn lớn liên quan trực tiếp đến con đường chuyển hóa lipid, tinh bột và đường ^[2]. Chúng tích tụ nhiều hoạt chất đặc hữu để tự bảo vệ trước sâu bọ và môi trường sống ^{[5] [2]}.

Nếu tự ý đun sắc uống với liều lượng đậm đặc, gan và thận sẽ là cơ quan đầu tiên phải gánh chịu phản ứng quá tải khử độc. Việc lạm dụng chiết xuất nồng độ cao có thể dẫn tới hoại tử tế bào gan, tăng vọt enzym gan AST tương tự như chuột thử nghiệm dùng dịch chiết thực vật liều cao 800 mg/kg ^[4].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với cây cơi?

Do chưa có nghiên cứu an toàn dược lý lâm sàng trên người, tuyệt đối không được dùng cây cơi làm nước uống trị bệnh cho các nhóm đối tượng sau:

• Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, men gan cao. Khả năng giải độc của gan đang yếu sẽ dễ tổn thương hơn nếu gặp các chất lạ từ vỏ, lá cây.
• Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc chức năng lọc cầu thận suy giảm. Độc chất nếu khó đào thải sẽ ứ đọng phá hủy ống thận.
• Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ. Cơ thể của các đối tượng này rất nhạy cảm với các hợp chất thứ cấp trong thực vật hoang dã.
• Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính. Hoạt động của hệ gen cytochrome P450 trong các cây cùng họ có thể gây tương tác nguy hiểm với thuốc tân dược ^[2].

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngộ độc nào như buồn nôn, đau bụng, vàng da, khó thở, co giật sau khi vô tình tiếp xúc hoặc uống nhầm chiết xuất thảo mộc, người bệnh cần được đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất.

Ứng dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Cây cơi hiện nay chủ yếu được khai thác và ứng dụng làm cây cảnh quan, cây công trình che bóng mát nhờ dáng đứng cao ráo và tốc độ sinh trưởng nhanh chóng ^[1]. Trong lĩnh vực sinh học thực vật, cây cơi đóng vai trò như một mô hình chuẩn để nghiên cứu về tiến hóa quả có cánh và bộ gen các loài cây thân gỗ cứng thuộc họ Juglandaceae ^[2].

Người dân chỉ nên thưởng ngoạn bóng mát, trồng cây tạo mảng xanh môi trường, không nên nghe theo các bài thuốc truyền miệng để tự ý thu hái vỏ, lá cây cơi sắc uống ^[1]. Mọi can thiệp trị liệu bằng thảo mộc cần có sự thăm khám, chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và kiểm tra chức năng gan thận định kỳ là giải pháp bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất.