Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có thói quen kết hợp thuốc tây với các loại thảo mộc hoặc cây thuốc nam dân gian vì nghĩ thảo dược lành tính, không gây hại. Một trong những cây thuốc hay được người dân tìm kiếm và truyền tai nhau sử dụng là cây lục lạc trắng (thuộc chi Crotalaria). Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc dùng lục lạc trắng cùng lúc với các thuốc điều trị của bác sĩ tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi nghiêm trọng, đặc biệt là ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa tại gan.

Về bản chất, việc uống kết hợp này có thể gây nguy hiểm do các hoạt chất trong cây cỏ dễ can thiệp vào hệ enzym cytochrom P450 (CYP450) của gan, làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu [1], [2]. Đáng chú ý, hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá độ an toàn của việc kết hợp cây lục lạc trắng với từng loại thuốc cụ thể. Do đó, người dùng đối mặt với nguy cơ biến đổi dược tính hoặc tổn thương gan ngoài ý muốn nếu tự ý dùng chung [3].

Gan chuyển hóa thuốc qua hệ enzym cytochrom P450 như thế nào?

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm giải độc và xử lý các chất lạ đưa vào cơ thể, từ tân dược cho tới thảo dược thiên nhiên. Trong gan, hệ thống cytochrom P450 bao gồm nhiều phân nhóm enzym xúc tác đóng vai trò biến đổi sinh học cho khoảng 75% các loại thuốc dùng trên lâm sàng [2]. Những enzym này tham gia vào cả quá trình kích hoạt, thải trừ lẫn khử độc của nhiều hóa chất [2].

Khi người bệnh uống thuốc tây, các enzym CYP450 như CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 hay CYP3A4 sẽ phân giải thuốc để đưa nồng độ hoạt chất về mức an toàn và đào thải ra ngoài [1], [4]. Nếu một thảo dược ức chế các enzym này, nồng độ thuốc tây sẽ tồn đọng trong máu lâu hơn bình thường, dẫn đến quá liều và tăng độc tính [1], [3]. Ngược lại, nếu thảo dược cảm ứng làm tăng hoạt động của enzym, thuốc tây có thể bị phân giải quá nhanh, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tạo ra các chất chuyển hóa độc hại [4], [3].

Nhóm hoạt chất ancaloit và cảnh báo tương tác qua CYP450

Lục lạc trắng là loài thực vật chứa hàm lượng hoạt chất tự nhiên phong phú, trong đó nhóm ancaloit (alkaloid) được khoa học đặc biệt chú ý vì khả năng ức chế mạnh các enzym chuyển hóa [5], [6]. Các nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng nhiều loại hóa chất thực vật như ancaloit và saponin có khả năng gây ức chế chọn lọc hoặc đa dạng trên các phân nhóm enzym CYP450 khác nhau [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành đánh giá 49 ancaloit isoquinoline có liên quan về cấu trúc từ thực vật thông qua thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính (in silico) [5]. Kết quả phân tích ghi nhận giá trị IC50 của các ancaloit này dao động từ 0,11 đến 210 microM, và có tới 42 chất trong số đó được xác nhận là chất gây ức chế phụ thuộc thời gian đối với enzym CYP2C19 [5]. Các nhà khoa học kết luận rằng nhiều ancaloit có nguy cơ rõ ràng gây ra các tương tác thuốc chuyển hóa trên lâm sàng [5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 trên cây Eschscholzia californica cũng ghi nhận các ancaloit chính như allocryptopine và escholtzine gây ức chế phụ thuộc thời gian mạnh mẽ đối với CYP3A4, CYP2C9 và CYP2C19, trong khi protopine và allocryptopine làm ức chế thuận nghịch enzym CYP2D6 [4]. Thử nghiệm cũng cho thấy chiết xuất ethanol và các phân đoạn ancaloit làm tăng kích hoạt thụ thể pregnane X (PXR) lên hơn 2 lần, kéo theo sự gia tăng biểu hiện mRNA và hoạt tính của CYP3A4 và CYP1A2 [4]. Những bằng chứng này chứng minh các ancaloit từ thực vật hoàn toàn có khả năng can thiệp sâu vào chu trình xử lý thuốc của gan.

Các nghiên cứu nói gì về tương tác giữa thảo dược và enzym gan?

Hiện tượng thảo dược làm thay đổi dược động học của thuốc tân dược đã được khẳng định trong nhiều báo cáo khoa học uy tín đối với các chiết xuất thực vật giàu hoạt chất.

Nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên các vi thể gan người để đo lường mức độ ức chế cytochrom P450 của nhiều loại thảo dược như cúc gai, bạch quả, hạt nho, nhân sâm và mao lương hoa vàng (goldenseal) [1]. Kết quả cho thấy rất nhiều chiết xuất thảo mộc hoặc thành phần phân lập đạt mức ức chế từ 50% trở lên đối với hoạt tính P450 [1]. Cụ thể, các hoạt chất từ mao lương hoa vàng (quy chuẩn theo hàm lượng ancaloit) gây ức chế CYP2C8, CYP2D6 và CYP3A4 ở nồng độ 20 microM; hạt nho ức chế CYP2C9 và CYP3A4 ở mức 10 microM; bạch quả và cúc gai ức chế CYP2C8 ở mức 10 microM; còn ginsenoside F1 và Rh1 ức chế CYP3A4 ở mức 10 microM [1]. Dữ liệu cho thấy độ thanh thải của nhiều loại thuốc có thể bị suy giảm rõ rệt khi dùng đồng thời với thảo dược do sự ức chế enzym P450 [1].

Một tổng quan quy mô lớn công bố năm 2021 đã rà soát dữ liệu từ 140 thử nghiệm lâm sàng (trong số 3.125 nghiên cứu) cùng 236 nghiên cứu ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh để đánh giá 261 loại thảo mộc, thực phẩm và thực phẩm bổ sung [7]. Các tác giả ghi nhận có 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư, và có 21 loại thảo mộc/thực phẩm tương tác với enzym CYP3A4 - con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại tân dược điều trị khối u [7].

Nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 trên chuột bị nhiễm độc bởi cây Bát giác phong (Alangium chinense) cho thấy phương pháp điều trị làm giảm đáng kể mức biểu hiện mRNA của bốn loại enzym gan gồm Cyp1a2, Cyp2d4, Cyp2e1 và Cyp3a1 (tương ứng với các enzym CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 ở người) [2]. Hiện tượng này được cải thiện khi kết hợp các thảo dược tương thích, củng cố nhận định rằng sự phối hợp thảo mộc có thể điều chỉnh mạnh mẽ nồng độ các enzym gan trong cơ thể [2].

Trong lĩnh vực điều trị tâm thần, một tổng quan lâm sàng năm 2017 cảnh báo rằng do nhiều thành phần thảo dược tác động lên cùng đích với thuốc điều trị tâm thần hoặc gây ức chế men monoamine oxidase và cytochrom P450, bác sĩ cần đặc biệt cẩn trọng trước nguy cơ tương tác gây nhiễu loạn tác dụng thuốc [8].

Rủi ro tổn thương gan khi phối hợp thiếu kiểm soát

Khi dùng chung thảo dược không rõ tính tương thích với thuốc tây, rủi ro lớn nhất mà người bệnh có thể phải gánh chịu là tổn thương gan do thảo dược (HILI) [3]. Tổng quan y khoa năm 2017 chỉ ra rằng việc sử dụng thảo dược bổ sung có thể dẫn đến HILI thông qua các tương tác với hệ thống P450 [3].

Cơ chế tổn thương gan thường diễn ra theo ba hướng: thảo dược ức chế hoạt tính enzym P450, cảm ứng phiên mã gen P450, hoặc được chuyển hóa bởi chính các enzym này mà không làm thay đổi nồng độ của chúng [3]. Trong đó, việc ức chế men P450 sẽ làm tăng phơi nhiễm với các hợp chất độc hại vốn cần được enzym phân giải [3]. Khác với tân dược phải trải qua quy trình kiểm duyệt nghiêm ngặt của các cơ quan quản lý trước khi lưu hành, khả năng gây cảm ứng hoặc ức chế enzym P450 của thảo dược bổ sung hầu như không được nghiên cứu đầy đủ trước khi đưa ra thị trường [3]. Việc thiếu thông tin này khiến tương tác chỉ được nhận biết sau khi người bệnh đã xuất hiện các triệu chứng suy giảm chức năng gan [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Rất nhiều người bệnh mang tâm lý cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn vô hại, có thể uống thay nước lọc hoặc uống kèm thuốc tây để "mát gan", "giải bớt độc của thuốc". Đây là một ngộ nhận nguy hiểm [3]. Các hoạt chất tự nhiên khi đi vào cơ thể đều là những hợp chất chuyển hóa sinh học có khả năng tác động mạnh lên hệ thống enzym nội tạng [2], [3].

Một hiểu lầm khác là thảo dược sắc từ dạng thô thì an toàn hơn dạng chiết tách. Dù nghiên cứu năm 2016 trên cây Eschscholzia californica cho thấy dịch chiết cồn gây ức chế mạnh CYP3A4, CYP2C9 và CYP2C19 trong khi dịch chiết nước (dạng trà) có vẻ an toàn hơn do không ảnh hưởng đến các men này [4], điều đó không đồng nghĩa mọi dạng nước sắc dân gian đều vô hại. Mỗi loài thực vật có thành phần hoạt chất riêng biệt và dịch sắc vẫn chứa nhiều ancaloit có khả năng ức chế chuyển hóa [5], [6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù các nghiên cứu hiện hành về ức chế CYP450 được thực hiện trên các mô hình tế bào người, vi thể gan, động vật hoặc đối tượng thảo mộc khác mà chưa có dữ liệu thử nghiệm chuyên biệt trên từng nhóm người bệnh dùng cây lục lạc trắng, các chuyên gia y tế vẫn khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng với các nhóm sau:

  • Người đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan: Đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua CYP3A4, CYP2D6, CYP2C9, CYP2C19 (bao gồm thuốc điều trị ung thư, thuốc tâm thần, tim mạch, tiểu đường) [1], [5], [4], [8], [7].
  • Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan: Nhóm đối tượng này có khả năng đào thải thuốc kém hơn bình thường, việc ức chế thêm P450 dễ gây biến cố nhiễm độc gan [2], [3].
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn không có nghiên cứu an toàn lâm sàng về việc dùng lục lạc trắng trên nhóm này; tuyệt đối không tự ý áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng.

Gợi ý áp dụng thực tế để dùng thuốc an toàn

Để phòng ngừa rủi ro tương tác thuốc có thể xảy ra khi dùng thảo dược, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau trong sinh hoạt:

  • Khai báo đầy đủ với bác sĩ: Cung cấp chi tiết toàn bộ các loại cây cỏ, thảo dược, trà thảo mộc đang dùng hoặc dự định dùng kèm với đơn thuốc kê tay [8], [3]. Việc này giúp bác sĩ phát hiện và phòng ngừa tương tác chuyển hóa từ sớm [3].
  • Không tự ý điều chỉnh đơn thuốc: Không phối hợp lục lạc trắng cùng lúc với thuốc tây khi chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng.
  • Không uống dồn chung một thời điểm: Tránh việc uống nước sắc thảo dược cùng một lúc với việc uống viên thuốc tây, vì điều này làm tăng tải tức thời lên hệ enzym tiêu hóa và chuyển hóa gan [1], [2].

Lời kết

Việc sử dụng các thảo dược dân gian như lục lạc trắng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế tác động bên trong cơ thể. Các hợp chất ancaloit từ thực vật hoàn toàn có thể gây ức chế các enzym chuyển hóa cytochrom P450, làm thay đổi sinh khả dụng và độ an toàn của các loại thuốc tây điều trị bệnh mạn tính [1], [5], [4]. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào song song với phác đồ điều trị hiện tại để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách tối ưu.