Đúng hay sai: Lục lạc trắng có thể hãm trà uống hằng ngày?

Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà về phơi khô hãm nước uống giải nhiệt mỗi ngày. Trong số đó, cây lục lạc trắng thường bị lầm tưởng là vị thuốc nam lành tính, có thể dùng làm "nước mát" thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc tùy tiện nấu uống một loại thảo mộc chưa rõ hoạt tính hay kiểm chứng khoa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Câu trả lời rõ ràng là: Sai hoàn toàn, không được tự ý dùng cây lục lạc trắng để hãm trà uống hằng ngày. Các dữ liệu phân loại học và độc chất học cho thấy việc sử dụng những cây cỏ hoang dại, chưa có nghiên cứu kiểm chứng liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tích tụ độc tố mạn tính phá hủy gan và các cơ quan nội tạng.

Nguy cơ tiềm ẩn từ cây lục lạc hoang dại

Cây lục lạc trắng thuộc chi Crotalaria, một nhóm thực vật rất đa dạng phân bố rải rác ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1]. Nhiều loài thuộc chi Crotalaria từ lâu đã được cảnh báo chứa các hợp chất tự nhiên nguy hiểm, điển hình là các alkaloid gây độc gan nghiêm trọng, có khả năng gây tổn thương mạch máu gan và dẫn đến suy gan nếu tích tụ lâu ngày.

Việc nhận diện chính xác các loài thảo dược mọc hoang trong tự nhiên rất phức tạp và đòi hỏi chuyên môn phân loại thực vật cao ^[1]. Một công bố phân loại thực vật vào năm 2018 tại vùng Western Ghats (Ấn Độ) chỉ ra rằng các loài trong chi Crotalaria có sự tương đồng hình thái rất lớn, chỉ có thể phân biệt chính xác dựa trên phân tích hình thái chi tiết và chỉ thị di truyền ^[1]. Do đó, người dân tự ý hái cây cỏ hoang dại rất dễ hái nhầm các loài có độc tính cao mà không hề hay biết ^[1].

Đặc biệt, thói quen uống nước sắc cây cỏ hằng ngày để "thanh lọc" lại là con đường ngắn nhất dẫn đến việc tiếp nạp độc chất đều đặn mỗi ngày. Khi các độc tố đi vào cơ thể với lượng nhỏ kéo dài, gan và thận không kịp đào thải, gây tổn hại tế bào âm thầm trước khi phát hiện ra triệu chứng ^[2].

Độc tính gan: Bài học từ các chất tự nhiên

Nhiều người lầm tưởng chất thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối, nhưng y học đã chứng minh mọi hoạt chất đưa vào cơ thể ở nồng độ cao hoặc kéo dài đều có thể gây độc gan ^[2]. Ngay cả với những hợp chất phổ biến như chất chống oxy hóa epigallocatechin-3-gallate (EGCG) có trong trà, độc tính trên gan vẫn xuất hiện nếu dùng quá liều hoặc dùng dạng tinh chế ^[2].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 trên chuột đã ghi nhận liều EGCG đường uống từ 500 đến 1500 mg/kg gây độc tính nghiêm trọng cho gan ^[2]. Khi tính toán theo thang đo chuyển hóa, mức này tương đương liều 30 đến 90 mg/kg ở người, xấp xỉ lượng tiêu thụ từ 10,5 đến 32 tách trà mỗi ngày (mỗi tách 2,5 g lá trà pha trong 250 mL nước) ^[2]. Cơ chế độc tính gan ở đây được xác định là do sự cảm ứng gây căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) phá hủy tế bào mô gan ^[2].

Mặc dù việc uống trà loãng thông thường ít gây nguy cơ ngộ độc gan, nhưng nghiên cứu cũng ghi nhận ít nhất một trường hợp lâm sàng bị tổn thương gan chỉ sau khi tiêu thụ 6 tách trà mỗi ngày ^[2]. Nguy cơ nhiễm độc gan tăng vọt khi sử dụng các chế phẩm thảo dược cô đặc hoặc khi người dùng có khiếm khuyết di truyền ở các enzym chuyển hóa giai đoạn II như catechol-O-methyltransferase ^[2].

Qua đó có thể thấy, gan người rất dễ bị tổn thương trước các hợp chất thực vật chưa được kiểm soát chặt chẽ ^[2]. Khi tự ý uống nước hãm từ lục lạc trắng – một loại cây chưa có tiêu chuẩn y tế hay liều lượng an toàn, nguy cơ hủy hoại tế bào gan là hoàn toàn có thật.

Hiểu lầm phổ biến về nước thảo mộc hằng ngày

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là "thảo mộc tự nhiên, không bổ ngang cũng bổ dọc, uống thay nước lọc không sao". Trên thực tế, bất kỳ loại dịch hãm thảo mộc nào khi hấp thu qua đường tiêu hóa cũng đều đưa các hợp chất hóa học và khoáng chất đi vào tuần hoàn máu ^[3].

Một nghiên cứu vào năm 2009 trên chuột sử dụng chất đánh dấu phóng xạ đã xác định độ khả dụng sinh học qua đường uống của nhôm (Al) từ nước hãm trà đạt trung bình 0,37% ^[3]. Thời gian để nồng độ nhôm đạt đỉnh trong huyết thanh chuột là 1,25 giờ sau khi uống nước hãm ^[3]. Dù tỷ lệ hấp thu có vẻ nhỏ, nhưng lượng nước uống hằng ngày có thể cung cấp một lượng đáng kể nhôm đi vào vòng tuần hoàn chung ^[3].

Khi vào máu, các chất này được phân phối đến các cơ quan đích gây độc bao gồm hệ thần kinh trung ương, hệ xương khớp và hệ tạo máu ^[3]. Nhôm được biết là có thể gây ra bệnh não ở người suy thận, gây thâm hụt nhận thức ở trẻ nhỏ, bệnh xương kém tạo mô và thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc ^[3]. Nếu tự ý đun các loại cây hoang dã chứa kim loại tích tụ từ đất, người uống phải đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm độc chất lâu dài ^[3].

Nguy cơ nhiễm tạp chất, nấm mốc và kim loại nặng

Cây mọc hoang dã hay phơi sấy thủ công thường không kiểm soát được dư lượng hóa chất, nấm mốc và các kim loại có hại tích lũy từ đất [3, 5, 8]. Khi đun sôi hãm lấy nước, một lượng lớn các chất độc hại này sẽ hòa tan trực tiếp vào dịch uống ^[4].

Nghiên cứu năm 2017 đánh giá hàm lượng fluor (F) trong 47 mẫu trà cho thấy quá trình hãm nước sôi 5 phút đã trích xuất từ 6% đến 96% lượng fluor từ thảo mộc vào nước uống ^[4]. Việc hấp thu fluor tích tụ hằng ngày từ nước uống và thực phẩm làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm fluor mạn tính ^[4]. Một số mẫu có thể đóng góp hơn 4 mg F/ngày, tạo gánh nặng lớn cho hệ cơ thể ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2020 và 2023 chỉ ra nguy cơ nhiễm nấm mốc aflatoxin và tạp chất công nghiệp, kim loại nặng như epichlorohydrin (ECH), chì (Pb), cadmi (Cd) hay coban (Co) từ các loại lá sấy khô không bảo đảm [3, 4, 5]. Độc tố aflatoxin là chất gây đột biến gen và ung thư hàng đầu, trong đó các mẫu thảo mộc trôi nổi không nhãn mác thường có nồng độ aflatoxin cao hơn đáng kể và tạo nguy cơ phơi nhiễm trực tiếp cho người dùng ^[5].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Cần nhấn mạnh rằng, các tài liệu nghiên cứu y khoa hiện có hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ dữ liệu nào chứng minh lục lạc trắng là một thức uống bổ dưỡng, an toàn để hãm trà uống hằng ngày ^[1]. Các báo cáo về chi Crotalaria chủ yếu tập trung vào đặc điểm hình thái và phân loại thực vật ^[1].

Các lợi ích thường được đồn thổi của các loại thảo mộc, chẳng hạn như khả năng bảo vệ hệ thần kinh hoặc ngăn ngừa bệnh Parkinson, chỉ mới được ghi nhận trong các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn trên các loại trà truyền thống như trà xanh hoặc trà đen ^[6]. Đơn cử, một nghiên cứu đoàn hệ tại Phần Lan trên 29.335 người theo dõi trong 12,9 năm cho thấy người uống từ 3 tách trà truyền thống trở lên mỗi ngày giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson với tỷ số rủi ro HR là 0,41 ^[6]. Nghiên cứu tại Singapore trên 63.257 người cũng ghi nhận việc uống trà đen hàng ngày giúp giảm nguy cơ mắc bệnh này ^[6].

Không thể đánh đồng các lợi ích đã được kiểm chứng của những loại thảo dược quen thuộc với một loại cây mọc hoang như lục lạc trắng. Việc suy diễn tùy tiện dược tính của một loài cây chưa được nghiên cứu toàn diện là cực kỳ nguy hiểm.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi đối tượng đều không nên uống nước cây lục lạc trắng, tuy nhiên những nhóm người sau đây đối diện với rủi ro cao nhất:

• Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc suy gan: Việc tiếp xúc với các hợp chất thảo mộc lạ dễ khởi phát ngộ độc gan cấp tính do tế bào gan đã suy yếu và suy giảm khả năng khử độc ^[2].
• Người suy thận: Chức năng lọc của thận bị tổn hại sẽ làm tích tụ nhanh chóng các kim loại hòa tan và hợp chất độc hại trong tuần hoàn máu, làm tăng nguy cơ tổn thương não và xương ^[3].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống enzym chuyển hóa của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, trong khi người già thường có nhiều bệnh nền kết hợp, khiến độc tính dễ phát tác nghiêm trọng [1, 2].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc chất từ thảo mộc chưa được kiểm định có thể truyền qua nhau thai hoặc sữa mẹ, gây dị tật hoặc ảnh hưởng phát triển thần kinh của thai nhi ^[3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các trào lưu dùng thảo dược truyền miệng:

• Tuyệt đối dừng ngay thói quen hái các loại cây hoang dại, bao gồm cây lục lạc trắng, về phơi khô để đun nước uống thay nước lọc.
• Nhu cầu nước hằng ngày tốt nhất nên được đáp ứng bằng nước đun sôi để nguội hoặc các loại nước uống hợp vệ sinh đã được kiểm định an toàn.
• Nếu muốn sử dụng thảo dược để bồi bổ hay thanh nhiệt, cần lựa chọn các vị thuốc kinh điển có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được Bộ Y tế cấp phép và có nhãn mác đầy đủ để tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc aflatoxin hay kim loại nặng ^[5].
• Khi gặp các triệu chứng mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn sau khi uống nước thảo mộc lạ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận.

Tóm lại, tự ý dùng lục lạc trắng hãm trà là một ngộ nhận tai hại có thể dẫn tới ngộ độc mạn tính. Mọi người dân cần tỉnh táo trước các bài thuốc dân gian truyền miệng và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể dài ngày.