Đựng phở, cháo nóng trong túi nilon và hộp xốp: Nguy cơ thôi nhiễm hóa chất ra sao?

Thói quen tiện lợi và nỗi lo vô hình từ bữa ăn nóng hổi

Tại Việt Nam, hình ảnh những túi nilon căng tròn đựng nước dùng phở vừa sôi sùng sục hay những hộp xốp trắng chứa cháo nóng, bánh cuốn nóng đã trở nên quen thuộc trên mọi góc phố. Sự tiện dụng, giá thành rẻ và khả năng giữ nhiệt tốt khiến các loại bao bì nhựa xốp dùng một lần trở thành lựa chọn hàng đầu của hầu hết hàng quán bình dân. Người tiêu dùng mua đồ ăn mang về mỗi ngày mà hiếm khi bận tâm đến vật liệu đang trực tiếp tiếp xúc với bữa ăn của mình.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện đại là rất rõ ràng: việc chứa đựng thực phẩm nóng, nhiều dầu mỡ trong hộp xốp và bao bì nhựa thông thường tiềm ẩn nguy cơ thôi nhiễm hóa chất và giải phóng hạt vi nhựa vào thức ăn. Khi nhiệt độ vượt quá ngưỡng an toàn của vật liệu, cấu trúc polymer có thể bị biến đổi, thúc đẩy quá trình giải phóng monomer styrene và các mảnh nhựa siêu nhỏ vào cơ thể người.

Cơ chế thôi nhiễm: Vì sao nhiệt độ và chất béo lại là chất xúc tác?

Hộp xốp thông dụng trên thị trường hiện nay chủ yếu được sản xuất từ nhựa polystyrene giãn nở (EPS), bản chất là chuỗi polymer dài cấu thành từ các đơn phân (monomer) styrene liên kết lại. Trong quá trình gia công đóng gói, một lượng nhỏ styrene chưa phản ứng hết vẫn tồn dư bên trong cấu trúc xốp. Ở điều kiện nhiệt độ thường và tiếp xúc với nước lạnh, các chuỗi polymer này khá trơ và giữ được độ bền cơ học.

Thế nhưng, đồ ăn như nước dùng phở hay cháo nóng khi mới múc thường đạt nhiệt độ từ 80 đến 100 độ C. Mức nhiệt này vượt qua nhiệt độ chuyển hóa của nhiều loại nhựa thông thường, khiến các chuỗi polymer giãn nở và nới lỏng liên kết, tạo điều kiện cho các phân tử monomer styrene tự do khuếch tán ra bề mặt. Đặc biệt, styrene là hợp chất hữu cơ có đặc tính kỵ nước nhưng lại rất dễ hòa tan trong chất béo. Khi nước dùng chứa váng mỡ, lớp mỡ này đóng vai trò như một dung môi hữu cơ tự nhiên, hòa tan và kéo styrene cùng các hợp chất thơm ra khỏi thành bao bì nhanh gấp nhiều lần so với nước tinh khiết.

Bằng chứng nghiên cứu: Styrene giải phóng ra sao trong đồ ăn nóng?

Các nhà nghiên cứu quốc tế đã thực hiện nhiều thí nghiệm mô phỏng chính xác những gì diễn ra trong hộp đựng thức ăn hàng ngày. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã theo dõi mức độ thôi nhiễm styrene từ cốc polystyrene vào nhiều hệ thực phẩm khác nhau ^[1]. Kết quả cho thấy lượng styrene giải phóng phụ thuộc rất chặt chẽ vào nhiệt độ bảo quản và hàm lượng chất béo của thực phẩm ^[1]. Nước uống thông thường ghi nhận mức thôi nhiễm thấp hơn nhiều so với thực phẩm chứa chất béo như súp hay sữa ^[1]. Đáng chú ý, dung dịch mô phỏng chứa 15% ethanol có mức thôi nhiễm tương đương với sữa hoặc súp chứa 3,6% chất béo, và mức thôi nhiễm tối đa đo được ở đồ uống nóng và thực phẩm mang đi chiếm 0,025% tổng lượng styrene có trong cốc ^[1].

Mức độ thôi nhiễm styrene tiếp tục được khẳng định qua một nghiên cứu năm 2007 về các vật liệu polystyrene ^[2]. Thử nghiệm phân tích bằng kỹ thuật sắc ký khí khối phổ (GC/MS) đã phát hiện 11 hợp chất thơm khuếch tán từ bao bì vào nước ^[2]. Nồng độ styrene tối đa ghi nhận trong chai polystyrene là 29,5 microg/L và có xu hướng tăng lên 69,53 microg/L sau một năm lưu trữ ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra nhiệt độ đóng vai trò chủ đạo làm tăng lượng thôi nhiễm monomer styrene từ cốc xốp Styrofoam khi tiếp xúc với nước nóng ^[2]. Bên cạnh styrene, các hợp chất như ethyl benzene, toluene và benzene cũng xuất hiện dù nồng độ còn nằm dưới ngưỡng giới hạn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ^[2].

Sự giải phóng hóa chất này đặc biệt đáng ngại khi đồ uống và đồ ăn có hàm lượng béo cao. Trong một thử nghiệm năm 2009 trên 162 mẫu đồ uống nóng đựng trong cốc nhựa polystyrene thông dụng (GPPS) và polystyrene chịu va đập (HIPS), nồng độ monomer styrene thôi nhiễm vào trà nóng dao động từ 0,61 đến 8,15 microg/L ở cốc GPPS và 0,48 đến 6,85 microg/L ở cốc HIPS ^[3]. Đối với các thức uống giàu chất béo hơn như sữa nóng và sữa ca cao nóng, nồng độ styrene thôi nhiễm vào đồ uống tăng lên mức 0,65 - 8,30 microg/L và 0,71 - 8,65 microg/L ở cốc GPPS ^[3]. Các tác giả ghi nhận hàm lượng thôi nhiễm này phụ thuộc chặt chẽ vào độ béo và nhiệt độ, đồng thời vượt qua ngưỡng khuyến cáo của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA), đặc biệt là tiêu chuẩn mục tiêu mức độ ô nhiễm tối đa (MCLG) ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục củng cố mối liên hệ này khi khảo sát mức thôi nhiễm styrene từ bao bì polystyrene vào các dung môi mô phỏng thực phẩm ^[4]. Kết quả cho thấy cốc polystyrene có mức thôi nhiễm cao nhất đạt 0,110 microg/mL, trong khi hộp đựng thực phẩm xốp ghi nhận mức thôi nhiễm vọt lên tới 6 microg/mL ^[4]. Phân tích thống kê với độ tin cậy 95% (p < 0,05) khẳng định nhiệt độ tăng từ 5 độ C lên 70 độ C cùng với hàm lượng béo cao là nguyên nhân cốt lõi làm gia tăng đáng kể mức độ thôi nhiễm styrene ^[4].

Vi nhựa và nanoplastic: Mối nguy từ các loại hộp xốp và túi nhựa

Bên cạnh nguy cơ thôi nhiễm phân tử hóa học như styrene, việc tiếp xúc với nhiệt độ cao còn phá vỡ liên kết vật lý của bao bì, giải phóng trực tiếp các hạt vi nhựa và hạt nhựa kích thước nano vào thức ăn. Một nghiên cứu năm 2023 đã sử dụng phương pháp quang phổ micro-Raman để kiểm tra các hạt vi nhựa bong tách từ hộp đựng thức ăn mang đi làm từ nhựa polypropylene (PP), polyethylene (PE) và xốp EPS sau khi tiếp xúc với nước nóng ^[5]. Kích thước của các hạt vi nhựa này dao động từ 0,8 đến 38 micromet, trong đó có hơn 96% hạt có kích thước siêu nhỏ dưới 10 micromet ^[5].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa các loại vật liệu: hộp xốp EPS giải phóng lượng vi nhựa khổng lồ với mức trung bình 2,82 x 10^6 hạt/L, cao gấp nhiều lần so với hộp nhựa PE (1,01 x 10^5 hạt/L) và hộp nhựa PP (1,90 x 10^4 hạt/L) ^[5]. Các tác giả lý giải hiện tượng này xuất phát từ sự giãn mạch của các chuỗi polymer khi ở trạng thái cao su dưới nhiệt độ cao kết hợp với các khiếm khuyết bề mặt sinh ra trong quá trình sản xuất ^[5]. Cùng năm 2021, phương pháp nhuộm Nile Red cũng từng ghi nhận sự hiện diện của các mảnh hạt vi nhựa polystyrene bong tách song hành cùng monomer styrene ^[4].

Ở cấp độ siêu vi hơn, nghiên cứu năm 2023 đã mô phỏng sự thôi nhiễm nanoplastic (NPs) từ nhiều loại nhựa bao bì thực phẩm như PP, PE, PET, PPSU và màng bọc GCPP ^[6]. Bằng kính hiển vi điện tử quét (SEM) và tán xạ Raman bề mặt (SERS), các nhà khoa học phát hiện các hạt nanoplastic độc lập xuất hiện khi nhựa PP ngâm trong nước sôi 100 độ C, nhựa PE tiếp xúc nước 100 độ C và màng GCPP tiệt trùng ở 121 độ C ^[6]. Các hạt nanoplastic này có hình thái biến dạng và rất dễ kết tụ lại với nhau ^[6]. Việc tiêu thụ thường xuyên thức ăn mang đi đựng trong các bao bì chịu nhiệt kém làm gia tăng đáng kể nguy cơ đưa nanoplastic vào đường tiêu hóa ^[6].

Khi xâm nhập vào cơ thể, các hạt vi nhựa này không chỉ là những dị vật cơ học vô hại. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã mô phỏng thực tế đời sống bằng cách ngâm các mẫu bao bì gồm hộp xốp PS, hộp PP, cốc PET và màng bọc LDPE vào nước ở 95 độ C trong 10 phút ^[7]. Kết quả thử nghiệm sinh học cho thấy các vi nhựa giải phóng từ bao bì chứa thức ăn nóng có khả năng ức chế hoạt tính của lysosome bên trong các tế bào đại thực bào của chuột ^[7]. Điều này gióng lên hồi chuông cảnh báo về khả năng gây suy giảm chức năng miễn dịch tế bào khi tích lũy lâu dài.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đều chỉ ra xu hướng thôi nhiễm hóa chất và vi nhựa dưới tác động nhiệt, chúng ta cũng cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của nghiên cứu hiện có. Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng phần lớn các thử nghiệm hiện nay vẫn được tiến hành trong điều kiện phòng thí nghiệm bằng nước nóng hoặc dung môi mô phỏng, chưa thể phản ánh trọn vẹn sự phức tạp của thực tế ^[8]. Trong đời sống, các món ăn mang đi như phở, bún, cháo có độ pH khác biệt, nồng độ gia vị, muối và thành phần axit hữu cơ đa dạng, những yếu tố có thể làm thay đổi tốc độ thôi nhiễm của vật liệu ^[8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng gặp hạn chế về chủng loại sản phẩm khảo sát do bao bì trên thị trường có nguồn gốc sản xuất và chất lượng phụ gia rất khác nhau ^[8]. Nhiều loại cốc giấy hoặc hộp giấy tưởng chừng an toàn nhưng thực chất vẫn có một lớp màng polymer mỏng bên trong để chống thấm nước ^[7]. Lớp màng lót này chỉ được thiết kế cho một dải nhiệt độ nhất định; nếu tiếp xúc với thực phẩm vượt quá nhiệt độ thiết kế hoặc bị ngâm quá lâu, quá trình thoái hóa polymer sẽ tăng tốc và làm tăng lượng chất độc hại giải phóng ra ngoài ^[8]. Do đó, người tiêu dùng không nên mặc định mọi loại bao bì thay thế đều tuyệt đối an toàn nếu không rõ thông số kỹ thuật.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng hộp xốp và đồ nhựa

Nhiều người cho rằng hộp xốp chỉ thôi nhiễm khi bị nóng chảy hoặc biến dạng rõ rệt. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy sự khuếch tán của monomer styrene và các mảnh vi nhựa diễn ra ở cấp độ phân tử và vi thể ngay khi nhiệt độ nước đạt mức 70 đến 95 độ C, thời điểm mà mắt thường chưa hề nhận thấy bất kỳ sự co rúm nào của hộp xốp hay túi nilon ^[4], ^[7].

Một hiểu lầm khác là việc tin rằng tráng qua túi nilon hoặc hộp xốp bằng nước lạnh trước khi đựng có thể "rửa trôi" hóa chất tồn dư. Về bản chất, styrene và các chuỗi polymer nằm sâu trong cấu trúc xốp của vật liệu chứ không đơn thuần là bụi bẩn bám trên bề mặt. Chúng chỉ thực sự di chuyển ra ngoài khi gặp tác nhân kích hoạt là nhiệt độ cao và các giọt mỡ trong nước dùng ^[1], ^[4]. Tương tự, quan niệm cho rằng bao bì dùng một lần có thể tái sử dụng để đựng thức ăn nóng nhiều lần cũng làm tăng nguy cơ bào mòn vật liệu và giải phóng nhiều vi nhựa hơn ^[7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng bởi hóa chất thôi nhiễm, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng trước thói quen sử dụng đồ nhựa dùng một lần chứa thức ăn nóng:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ đang trong giai đoạn hoàn thiện, tốc độ chuyển hóa nhanh và hàng rào miễn dịch chưa vững chắc. Các thực nghiệm ban đầu cho thấy vi hạt nhựa từ bao bì có thể gây ức chế hoạt tính lysosome của tế bào miễn dịch ^[7], do đó việc cho trẻ ăn cháo nóng mua từ hộp xốp hay túi nilon cần tuyệt đối hạn chế.
• Phụ nữ mang thai: Các monomer dạng thơm như styrene khi tích lũy trong cơ thể có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, ảnh hưởng gián tiếp đến sự phát triển của thai nhi.
• Người có thói quen ăn ngoài hàng ngày: Những người thường xuyên gọi đồ ăn giao tận nơi, sử dụng hộp xốp đựng canh, súp nóng nhiều lần mỗi tuần sẽ có nồng độ tích lũy vi nhựa và styrene cao hơn đáng kể so với người tự nấu ăn tại nhà ^[6].

Thay đổi thói quen nhỏ để bảo vệ sức khỏe gia đình

Để hạn chế tối đa nguy cơ thôi nhiễm hóa chất từ bao bì nhựa xốp, người tiêu dùng có thể chủ động áp dụng các giải pháp thay thế đơn giản nhưng mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe lâu dài:

• Chủ động mang đồ chứa an toàn khi mua đồ ăn: Hãy tạo thói quen mang theo cặp lồng inox, hộp thủy tinh chịu nhiệt hoặc âu gốm sứ khi đi mua phở, bún, cháo nóng. Cốc giấy có thể an toàn hơn cốc nhựa cho đồ uống nóng ^[2], nhưng đối với các món ăn chứa nhiều dầu mỡ và nhiệt độ xấp xỉ 100 độ C, vật liệu trơ như gốm sứ và inox luôn là lựa chọn tối ưu.
• Hạ nhiệt độ thực phẩm trước khi sang chiết: Nếu bắt buộc phải dùng bao bì tạm thời, hãy yêu cầu người bán để nước dùng nguội bớt, không chan trực tiếp khi nước đang sôi sùng sục trên bếp.
• Tuyệt đối không quay lò vi sóng chung với hộp xốp: Hộp xốp EPS không được thiết kế để chịu vi sóng. Nhiệt độ cục bộ bên trong lò có thể vượt xa ngưỡng an toàn, đẩy nhanh quá trình giải phóng styrene và các hạt vi nhựa vào thức ăn ^[7].
• Chuyển thực phẩm ra bát đĩa ngay khi về nhà: Không lưu trữ canh nóng hay thức ăn nhiều dầu mỡ trong hộp xốp nhiều giờ liền, vì thời gian tiếp xúc càng kéo dài thì lượng thôi nhiễm càng tăng cao ^[2], ^[4].

Lời kết

Hộp xốp và túi nilon mang lại sự tiện ích không thể phủ nhận cho nhịp sống hiện đại, nhưng cái giá phải trả cho sự tiện lợi đó có thể là sự phơi nhiễm thầm lặng với styrene và hàng triệu hạt vi nhựa độc hại. Các bằng chứng khoa học đã chỉ rõ: nhiệt độ cao và chất béo chính là chất xúc tác trực tiếp thúc đẩy quá trình thôi nhiễm hóa chất từ bao bì polystyrene vào thực phẩm. Việc loại bỏ hoàn toàn đồ nhựa dùng một lần ngay lập tức là điều khó khăn, nhưng chỉ cần một thay đổi nhỏ như mang theo cặp lồng cá nhân khi mua bữa sáng nóng hổi, bạn đã chủ động loại trừ một nguồn nguy cơ đáng kể để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.