Nhiều người khi mới chuyển sang chế độ ăn ketogenic (keto) thường gặp phải các triệu chứng mệt mỏi, đau đầu hoặc buồn nôn giống như bị cảm cúm. Hiện tượng này thường được gọi phổ biến là "cúm keto" (keto flu), gây cản trở sự thích nghi của cơ thể trong giai đoạn đầu [1], [2].
Các khảo sát và nghiên cứu cho thấy triệu chứng cúm keto thường xuất hiện trong vài ngày đầu, đạt đỉnh điểm trong tuần đầu tiên và có xu hướng giảm dần sau khoảng 4 tuần [3]. Một số can thiệp có thể giúp cải thiện triệu chứng sớm hơn, ghi nhận từ ngày thứ 4 sau khi bắt đầu ăn [3].
Cúm keto kéo dài bao lâu ở người mới bắt đầu?
Thời gian xuất hiện và kéo dài của cúm keto có sự khác biệt giữa các cá nhân [1]. Dữ liệu từ các diễn đàn người dùng ghi nhận triệu chứng thường bùng phát trong vài ngày đầu tiên khi cắt giảm carbohydrate, đạt mức độ nặng nhất trong tuần đầu và giảm dần sau 4 tuần [3]. Một báo cáo lâm sàng cũng ghi nhận hội chứng giống cúm tạm thời này thường diễn ra trong 1 đến 2 tuần đầu khi cơ thể chuyển dịch từ chuyển hóa đường sang chuyển hóa chất béo [4].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 20 ngày trên 28 người trưởng thành khỏe mạnh, các triệu chứng khó chịu đã bắt đầu thuyên giảm từ ngày thứ 4 sau khi áp dụng chế độ ăn [3]. Dù vậy, các nghiên cứu xác nhận đây chỉ là giai đoạn tạm thời và sẽ tự thoái lui khi cơ thể thích nghi với trạng thái nhiễm ceton [1], [4].
Triệu chứng cúm keto thường gặp
Khoảng 30% người bắt đầu ăn chế độ keto gặp phải tình trạng cúm keto [1], [3]. Các triệu chứng lâm sàng được báo cáo bao gồm đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, đau nhức cơ, chuột rút, yếu cơ và khó tập trung [1], [5].
Hệ tiêu hóa cũng bị ảnh hưởng đáng kể với các dấu hiệu như buồn nôn, đau dạ dày, đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón [1], [3]. Một phân tích dữ liệu trực tuyến cho thấy ba triệu chứng được báo cáo phổ biến nhất là đau đầu (chiếm 24,7%), sương mù não hoặc khó tập trung (10,9%), cùng với các khó chịu ở đường tiêu hóa [3]. Ngoài ra, hơi thở có mùi và phát ban da cũng đã được ghi nhận trong y văn [2], [6].
Cơ chế sinh lý gây mất nước và điện giải
Hiện tượng cúm keto xuất phát trực tiếp từ sự thay đổi sinh lý khi cơ thể cạn kiệt nguồn dự trữ glycogen do hạn chế carbohydrate [5]. Khi lượng carbohydrate nạp vào giảm mạnh, nồng độ insulin trong máu hạ xuống, thúc đẩy thận tăng cường bài tiết nước, natri và kali ra ngoài qua nước tiểu [1], [6]. Quá trình mất nước và chất điện giải này diễn ra mạnh nhất trong khoảng từ ngày 1 đến ngày 4 của chế độ ăn [6].
Bên cạnh đó, lượng glucose cung cấp cho não bộ bị sụt giảm tạm thời trong các ngày từ 1 đến 3 trước khi đường huyết ổn định lại sau ngày thứ 4 [6]. Sự thiếu hụt cấp tính chất lỏng cùng natri và kali được xem là nguyên nhân chính thúc đẩy các biểu hiện mệt mỏi, hoa mắt và co rút cơ bắp [1], [5]. Hiện tượng táo bón có thể do sụt giảm khối lượng thức ăn hoặc thiếu hụt chất xơ khi cắt bỏ ngũ cốc và các loại đậu [5], [6].
Các can thiệp đã được nghiên cứu
Mặc dù có cơ sở sinh lý rõ ràng về việc bổ sung nước và chất điện giải để bù đắp lượng natri và kali mất đi, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá hiệu quả của biện pháp này vẫn còn hạn chế [2]. Một tài liệu tổng quan đề xuất việc tăng thêm 1 đến 2 gam natri mỗi ngày có thể hỗ trợ phục hồi cân bằng điện giải [5].
Một số nghiên cứu đề cập đến các chiến lược hỗ trợ khác nhằm giảm nhẹ triệu chứng khi bắt đầu:
- Thử nghiệm trên 28 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy bổ sung chất béo chuỗi trung bình (MCT) giúp tăng nồng độ beta-hydroxybutyrate (BHB) trong máu nhanh hơn 2 ngày so với dùng chất béo chuỗi dài, đồng thời hỗ trợ cải thiện triệu chứng từ ngày thứ 4 [3].
- Tránh việc khởi đầu chế độ ăn bằng cách nhịn ăn ngắt quãng hoàn toàn cũng là biện pháp được khuyến nghị để giảm tải áp lực thích ứng [2].
- Việc bổ sung muối ceton hoặc este ceton có cơ sở lý thuyết nhưng hiện vẫn thiếu các nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả thực tế [2].
Ai nên thận trọng khi gặp triệu chứng giống cúm keto?
Không phải mọi biểu hiện mệt mỏi, đau đớn khi ăn keto đều đơn thuần là cúm keto lành tính. Một báo cáo năm 2024 mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 34 tuổi bị đau bụng dữ dội, đau ngực, hạ kali và hạ natri máu sau khi ăn keto giảm calo kết hợp tiêm hCG; ban đầu được chẩn đoán nhầm là cúm keto nhưng thực chất là đợt cấp của bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin ngắt quãng [7]. Do đó, người gặp các cơn đau dữ dội, tê bì chân tay kéo dài hoặc nước tiểu sẫm màu cần đến bệnh viện kiểm tra ngay [7].
Người mắc bệnh đái tháo đường khi bắt đầu ăn keto có nguy cơ gặp các cơn hạ đường huyết nếu không điều chỉnh liều thuốc điều trị phù hợp [1]. Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc sỏi thận cũng cần cẩn trọng, bởi việc mất cân bằng điện giải nặng có thể liên quan đến rối loạn nhịp tim hoặc hình thành sỏi [1], [2]. Về lâu dài, chế độ ăn keto còn liên quan đến nguy cơ tăng men gan, tăng cholesterol LDL hoặc giảm mật độ khoáng chất của xương [1], [5].
Điều khoa học chưa biết rõ
Dù khái niệm "cúm keto" rất phổ biến trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, các nghiên cứu khoa học trực tiếp theo dõi triệu chứng này vẫn còn khá khiêm tốn [2], [6]. Y văn hiện nay vẫn chưa giải thích rõ vì sao cúm keto chỉ xảy ra ở khoảng một phần ba số người áp dụng mà không xuất hiện ở tất cả mọi người [1].
Các cơ chế sinh lý hiện tại phần lớn được suy diễn từ lý thuyết sinh hóa cơ bản chứ chưa được kiểm chứng thực nghiệm đầy đủ trên các nhóm đối tượng đa dạng [2]. Hơn nữa, liều lượng tối ưu và hiệu quả lâm sàng của việc bổ sung các chất điện giải để phòng ngừa triệu chứng vẫn chưa có đủ nghiên cứu đối chứng xác nhận [2].
Áp dụng thực tế để vượt qua giai đoạn đầu
Người mới bắt đầu chế độ keto không nên nhịn ăn quá mức ngay từ đầu để hạn chế sốc chuyển hóa [2]. Việc duy trì uống đủ nước và cân nhắc bù natri qua chế độ ăn (khoảng 1-2 gam mỗi ngày) là cách tiếp cận hợp lý dựa trên cơ chế bài tiết của thận [5].
Nên theo dõi sát các phản ứng của cơ thể trong 1 đến 2 tuần đầu [4]. Nếu các triệu chứng như đau cơ, chóng mặt kéo dài quá 4 tuần hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng quặn, tức ngực hay yếu liệt, cần ngừng chế độ ăn và tìm kiếm sự tư vấn y khoa để loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn [7], [3].
Cúm keto là phản ứng thích nghi tạm thời thường tự hết trong vài tuần đầu [1], [3]. Việc lắng nghe cơ thể, bù nước và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là điều cần thiết để đảm bảo an toàn.






