Áp dụng chế độ ăn ketogenic (keto) kết hợp tập luyện cường độ cao thường khiến nhiều người gặp hiện tượng chuột rút và kiệt sức sớm. Tình trạng này bắt nguồn từ sự sụt giảm nhanh thể tích tuần hoàn kèm thiếu hụt khoáng chất khi lượng carbohydrate bị cắt giảm mạnh. Bằng chứng từ các thử nghiệm trên vận động viên cho thấy việc chủ động bù đủ nước và muối là yếu tố then chốt để duy trì thăng bằng nội môi [1], [2].

Cơ chế gây kiệt sức và hạ natri trên chế độ keto

Chế độ ăn ít carbohydrate khiến cơ thể thay đổi căn bản cơ chế giữ nước và hấp thu dưỡng chất. Sự hấp thu glucose qua niêm mạc ruột phụ thuộc trực tiếp vào natri thông qua cơ chế đồng vận chuyển [1]. Chuyên gia dinh dưỡng đề xuất người theo keto cần nạp khoảng 5000 mg natri mỗi ngày để ngăn ngừa các triệu chứng tụt huyết áp tư thế [1].

Khi bắt đầu keto, cơ thể thường bài tiết natri và nước nhiều hơn trong 0-2 tuần đầu tiên trước khi đạt trạng thái thích nghi [1]. Bên cạnh natri, nồng độ kali và magie thích hợp là điều kiện bắt buộc để duy trì thăng bằng nước cũng như chức năng thần kinh - cơ [1]. Quá trình đổ mồ hôi nhiều khi tập sức bền đe dọa trực tiếp đến sự cân bằng các chất điện giải này [1].

Bằng chứng khoa học về chuột rút khi tập luyện

Chuột rút cơ bắp liên quan đến vận động (EAMC) có cơ chế phức tạp, không đơn thuần do thiếu chất điện giải trong máu. Thiếu hụt natri nghiêm trọng trong khẩu phần có thể gây hạ natri máu và dẫn tới co rút cơ toàn thân ngay cả khi không vận động [3]. Tuy nhiên, các khảo sát trên vận động viên chạy marathon, chạy cự ly 56 km, thi 3 môn phối hợp Ironman và chạy siêu marathon 161 km không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa chuột rút và nồng độ điện giải trong huyết thanh [3].

Nguyên nhân là nồng độ điện giải trong huyết tương không phản ánh chính xác sự thay đổi cục bộ bên trong sợi cơ [3]. Rối loạn điện giải cục bộ làm thay đổi điện thế nghỉ màng tế bào thần kinh và cơ, từ đó làm tăng tính kích thích sợi cơ [3]. Các vận động viên có cơ địa đổ mồ hôi nhiều muối có nguy cơ bị chuột rút cao hơn rõ rệt [3]. Trong môn quần vợt, mất natri qua mồ hôi (chứ không phải kali) là yếu tố chính gây chuột rút [4].

Hướng dẫn bù dịch và muối khi tập cường độ cao

Tổ chức Huấn luyện viên Thể thao Quốc gia (NATA) khuyến nghị người dễ bị chuột rút nên pha thêm 0,3 đến 0,7 g muối cho mỗi lít đồ uống [5]. Một số chuyên gia đề xuất tăng lượng natri lên 3,0 đến 6,0 g/L nếu tình trạng chuột rút diễn ra thường xuyên [5]. Nước và khoáng chất không hấp thu ngay lập tức; dung dịch nhược trương cần tối thiểu 13 phút để đi vào hệ tuần hoàn [5].

Khi tập luyện kéo dài trên 1 giờ trong điều kiện nhiệt độ cao, vận động viên nên dùng dung dịch chứa 0,5 đến 0,7 g/L natri [6]. Trường hợp đã xuất hiện chuột rút cơ bắp, mức natri bổ sung cần nâng lên 1,5 g/L dung dịch [6]. Những người đổ mồ hôi nhiều muối có thể chủ động pha 3,0 g muối vào 0,5 L đồ uống trước và sau khi tập luyện [6]. Bù dịch cần tiến hành đồng thời với natri nếu buổi tập kéo dài trên 2 giờ [2].

Kế hoạch bù nước cá nhân hóa dựa trên tốc độ tiết mồ hôi và mức mất natri giúp cải thiện rõ rệt thành tích tập luyện [7]. Vận động viên quần vợt mất mồ hôi vượt quá 2,5 L/giờ nên uống trên 200 ml nước sau mỗi 15 phút nghỉ đổi sân [4]. Sau khi kết thúc buổi tập, vận động viên cần bù khoảng 100-120% trọng lượng cơ thể bị hao hụt thông qua kết hợp nước uống và thức ăn chứa muối [6].

Bổ sung vi chất trong thực đơn keto

Trong một nghiên cứu 12 tuần trên vận động viên sức bền theo keto, người tham gia được hướng dẫn dùng 1-2 g natri mỗi ngày từ viên súp hoặc nước hầm xương [1]. Họ cũng được khuyên tận dụng phần nước mỡ thịt tiết ra khi nấu ăn, ưu tiên nướng thịt và hấp rau để tránh làm thất thoát magie cùng các vi chất qua nước luộc [1]. Khẩu phần keto thường chứa lượng phốt pho, magie, sắt và đồng thấp hơn đáng kể so với khẩu phần giàu carbohydrate [1].

Thử nghiệm kéo dài 30 ngày trên cầu thủ bóng đá bán chuyên cho thấy việc bổ sung natri, kali từ chiết xuất thực vật cùng magie giúp duy trì cân bằng điện giải và bảo toàn khối cơ nạc [8]. Sự thích nghi ngắn hạn với keto diễn ra sau 5-6 ngày, trong khi sự thích nghi trung hạn cần khoảng 30 ngày [8].

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá đầy đủ tác động trực tiếp của từng mức bù natri cụ thể trên người ăn keto tập cường độ cao ngắt quãng. Mối liên hệ giữa nồng độ điện giải trong mô cơ và chuột rút vẫn chưa có phương pháp đo lường tức thời tại thời điểm co rút diễn ra [3]. Hiệu quả của truyền dịch tĩnh mạch để xử lý cấp tính cơn chuột rút cơ bắp vẫn thiếu bằng chứng thực nghiệm rõ ràng [5].

Ai nên thận trọng khi bù điện giải liều cao?

Người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch không tự ý nạp 5000 mg natri mỗi ngày nếu chưa có chỉ định y khoa. Khi xảy ra chuột rút cấp tính, biện pháp xử lý cơ học hiệu quả nhất đã được chứng minh là kéo giãn cơ nhẹ nhàng [5]. Nhân viên y tế cần thăm khám để loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn như đái tháo đường hoặc rối loạn tuyến giáp khi chuột rút lặp lại nhiều lần [5].