Chế độ ăn ketogenic (keto) là liệu pháp ăn uống giàu chất béo, rất ít carbohydrate, được chỉ định trong một số bệnh lý thần kinh nặng ở trẻ nhỏ như động kinh kháng thuốc [1]. Khi trẻ dưới 5 tuổi bắt buộc phải áp dụng chế độ này, phụ huynh thường lo lắng không biết cần xét nghiệm máu những chỉ số nào để đảm bảo an toàn cho con.

Các tài liệu y khoa quốc tế xác nhận trẻ bắt buộc phải làm xét nghiệm cận lâm sàng trước và trong suốt quá trình can thiệp keto [1]. Tuy nhiên, các trích đoạn nghiên cứu hiện có chỉ khẳng định sự tồn tại của quy trình theo dõi xét nghiệm định kỳ chứ không liệt kê chi tiết từng chỉ số sinh hóa máu, chức năng gan thận hay điện giải cụ thể [2], [1].

Có danh mục xét nghiệm cụ thể trong tài liệu không?

Dù câu hỏi đặt ra bảng kiểm chi tiết về men gan, chức năng thận hay điện giải, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp không đưa ra danh sách thành phần cụ thể của các xét nghiệm này. Báo cáo từ nhóm chuyên trách năm 2023 cho biết có sự tồn tại của hướng dẫn xét nghiệm và theo dõi tác dụng phụ từ Nhóm Nghiên cứu Chế độ ăn Ketogenic Quốc tế [2]. Tuy nhiên, nội dung trích dẫn không ghi nhận tên từng xét nghiệm hay ngưỡng tham chiếu cho trẻ dưới 5 tuổi [2].

Tuyên bố đồng thuận quốc tế năm 2008 do 26 chuyên gia thần kinh nhi và chuyên gia dinh dưỡng soạn thảo cũng chỉ khẳng định trẻ cần được đánh giá cận lâm sàng trước khi bắt đầu và theo dõi định kỳ sau đó [1]. Do đó, phụ huynh không thể tự ý lên danh sách xét nghiệm máu nếu không có phác đồ trực tiếp từ bệnh viện điều trị [1].

Các tổ chức chuyên môn nói gì về theo dõi xét nghiệm?

Phác đồ lâm sàng áp dụng cho trẻ dùng chế độ ăn keto điều trị động kinh đòi hỏi sự phối hợp liên ngành [2]. Nghiên cứu năm 2023 ghi nhận một hội đồng gồm bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng và nhân viên y tế đã xem xét 622 bài báo khoa học để xây dựng quy trình quản lý trẻ dùng keto [2]. Việc đánh giá cận lâm sàng được thực hiện song song với việc theo dõi biến cố bất lợi [2], [1].

Đồng thuận quốc tế năm 2008 của Quỹ Charlie, được Hội Thần kinh Nhi Hoa Kỳ thông qua, nhấn mạnh rằng các đánh giá xét nghiệm phải đi kèm với lịch tái khám định kỳ [1]. Các bác sĩ thần kinh nhi tại Pháp cũng điều chỉnh dần các quy trình khởi động chế độ ăn theo sự tiến bộ của y văn giai đoạn 2001-2008 [3]. Phác đồ ban đầu từ Bệnh viện Johns Hopkins từng là mô hình cơ bản và đã trải qua nhiều điều chỉnh để nâng cao tính an toàn [4].

Tác dụng phụ nào cần theo dõi ở trẻ nhỏ?

Khi trẻ nhỏ áp dụng chế độ keto điều trị, các nghiên cứu ghi nhận nhiều tác động bất lợi đặc thù cần giám sát y tế liên tục [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng việc can thiệp dinh dưỡng dạng này ở trẻ em tiềm ẩn nguy cơ làm chậm phát triển chiều cao và gây thiếu hụt vi chất dinh dưỡng [5].

Mặc dù chế độ keto được xem là can thiệp ít rủi ro nếu được tối ưu hóa với sự hỗ trợ phù hợp, trẻ vẫn đối mặt với các biến chứng khác nhau của chế độ ăn nhiều chất béo [5], [4]. Ngoài ra, chế độ ăn keto còn làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột của bệnh nhi, chẳng hạn làm gia tăng một số họ vi khuẩn như Bacteroidaceae hay Ruminococcaceae [6].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thuốc dùng kèm

Một khía cạnh quan trọng khi trẻ dùng keto điều trị là lượng đường có trong các loại thuốc thông thường [7]. Nghiên cứu năm 2012 nhấn mạnh các loại thuốc hạ sốt và kháng sinh dạng siro hay dung dịch uống cho trẻ nhỏ thường chứa hàm lượng carbohydrate cao [7].

Hàm lượng đường trong thuốc có thể làm đảo lộn trạng thái chuyển hóa ceton của trẻ, dẫn đến nguy cơ tái phát cơn co giật [7]. Vì vậy, việc quản lý trẻ dùng keto không chỉ giới hạn ở xét nghiệm máu mà còn cần sự rà soát của dược sĩ để thay thế bằng các thuốc không đường [7].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp

Các tài liệu nghiên cứu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với câu hỏi thực tế của phụ huynh:

  • Không có danh mục cụ thể: Dữ liệu không cung cấp tên các chỉ số sinh hóa máu, chỉ số gan, thận hay điện giải đồ bắt buộc.
  • Thiếu tần suất xét nghiệm chi tiết: Tài liệu nêu có kiểm tra định kỳ nhưng không ghi rõ bao nhiêu tuần hay bao nhiêu tháng phải xét nghiệm máu một lần [1].
  • Chưa có ngưỡng riêng cho trẻ dưới 5 tuổi: Các hướng dẫn chỉ đề cập chung cho nhóm nhi khoa mắc động kinh, chưa phân tách độ tuổi nhũ nhi và mầm non [2], [5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ em mắc động kinh kháng thuốc hoặc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh là nhóm đối tượng chính được chỉ định dùng chế độ ăn này [3]. Ngược lại, trẻ mắc đái tháo đường týp 1 khi dùng keto đòi hỏi sự giám sát y tế hết sức nghiêm ngặt vì dữ liệu hướng dẫn lâm sàng còn rất hạn chế [2]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ keto cho trẻ tại nhà nhằm mục đích giảm cân hay kiểm soát hành vi khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [5].

Lời khuyên thực tế khi trẻ phải dùng keto

Khi trẻ được bác sĩ chỉ định áp dụng chế độ ăn keto y khoa, gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch tái khám và làm xét nghiệm tại cơ sở chuyên khoa thần kinh nhi [1]. Cha mẹ không nên tự phỏng đoán danh mục xét nghiệm hay tự đưa trẻ đi làm xét nghiệm máu tại các phòng khám bên ngoài.

Đồng thời, mỗi khi trẻ ốm sốt cần dùng thuốc, phụ huynh phải báo ngay cho bác sĩ hoặc dược sĩ biết trẻ đang trong chế độ ăn keto [7]. Điều này giúp tránh dùng nhầm các dạng thuốc chứa đường hay dextrose gây gián đoạn quá trình điều trị [7].