Nhiều phụ nữ sau sinh tìm đến chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột) nhằm giảm cân nhanh chóng, nhưng thường gặp phải tình trạng khát nước và mệt mỏi. Trạng thái tạo ceton cộng hưởng với nhu cầu tạo sữa khiến cơ thể mẹ đối mặt với áp lực chuyển hóa lớn và nguy cơ thâm hụt dịch.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn về tình trạng mất nước do ăn keto ở phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ. Bằng chứng y khoa hiện có chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ về nhiễm toan ceton khi cho con bú [1][2][3] và các nghiên cứu trên động vật [4][5] hoặc người mắc đái tháo đường [6]. Các dữ liệu này cho thấy việc hạn chế năng lượng và carbohydrate khi đang cho con bú có thể đẩy cơ thể vào trạng thái suy kiệt, dẫn đến mất nước và rối loạn toan kiềm nghiêm trọng [1][2].

Bằng chứng từ các báo cáo ca bệnh ở phụ nữ cho con bú

Y văn ghi nhận tình trạng nhiễm toan ceton khi cho con bú (đôi khi được ví với chứng nhiễm toan ceton ở bò) là một biến chứng nguy hiểm [2][7]. Một báo cáo năm 1982 ghi nhận người mẹ 19 tuổi sau sinh 7 tuần áp dụng chế độ ăn giảm cân làm sụt 12 kg [2]. Khi mắc thêm nhiễm trùng đường tiết niệu, bệnh nhân nhanh chóng rơi vào trạng thái mất nước và nhiễm toan ceton với pH máu động mạch giảm còn 7,25 và PaCO2 là 17 mm Hg, phải điều trị bằng bù dịch tĩnh mạch và kháng sinh [2].

Một trường hợp khác công bố năm 2021 mô tả người mẹ 32 tuổi sau sinh 8 tuần ăn keto kết hợp giảm cân đã phát triển bệnh viêm phổi và rơi vào nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng [3]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng buồn nôn, nôn mửa, ho, và tình trạng toan hóa chỉ được kiểm soát sau khi truyền dung dịch dextrose và dùng kháng sinh [3]. Báo cáo nhấn mạnh chế độ ăn ketogenic có thể không an toàn trong giai đoạn cho con bú vì làm tăng nguy cơ biến chứng khi cơ thể gặp thêm căng thẳng [3].

Năm 2016, một ca bệnh 9 tuần sau sinh ghi nhận tình trạng toan chuyển hóa nặng với pH máu 6,88, nồng độ bicabonate 5,8 mmol/L và nồng độ ceton máu lên tới 5,8 mmol/L [7]. Ngoài ra, một trường hợp sản phụ 35 tuổi bị khó thở do nhiễm toan ceton không do tiểu đường với pH 7,24 và ceton niệu vượt 80 mg/dL cũng được ghi nhận [8]. Trong một ca lâm sàng khác, việc nhịn ăn hoàn toàn qua đường miệng mà không bổ sung glucose tĩnh mạch đã khiến sản phụ rơi vào trạng thái toan ceton do đói nguy kịch với pH tĩnh mạch là 6,64 [1].

Cơ chế thâm hụt dịch và suy kiệt chuyển hóa

Quá trình tiết sữa đòi hỏi lượng lớn năng lượng và glucose [1][7]. Khi lượng dự trữ glycogen cạn kiệt do ăn kiêng hoặc nhịn ăn, cơ thể buộc phải tăng cường tân tạo glucose và phân giải mô mỡ để duy trì tạo sữa [1]. Quá trình này đẩy nồng độ thể ceton lên cao trong máu [7][3].

Về mặt sinh lý dịch thể, tình trạng nhiễm toan ceton gây rối loạn thâm hụt nước rất lớn. Ở bệnh nhân nhiễm toan ceton do đái tháo đường, lượng dịch thiếu hụt ước tính khoảng 6 đến 8 lít (tương đương khoảng 100 ml/kg thể trọng) [6]. Hiện tượng mất nước này bắt nguồn từ việc đường huyết vượt ngưỡng tái hấp thu của thận gây lợi tiểu thẩm thấu, kết hợp với dịch mất qua nôn mửa, thở nhanh và toát mồ hôi [6].

Ở phụ nữ cho con bú gặp biến chứng toan ceton, triệu chứng buồn nôn và nôn mửa xuất hiện làm giảm lượng nước đưa vào cơ thể [3]. Đồng thời, tình trạng nhiễm trùng hoặc căng thẳng thể chất kích hoạt các hormone đối kháng insulin, thúc đẩy toan hóa và làm trầm trọng thêm mức độ mất nước [2][7].

Khoảng cách giữa nghiên cứu động vật và người

Các nghiên cứu về nhiễm toan ceton thời kỳ đầu tiết sữa được thực hiện khá nhiều trên bò sữa [4][5]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 42 bò sữa Holstein cho thấy nồng độ serotonin trong máu có liên quan đến việc điều hòa canxi, glucose và mức độ nghiêm trọng của nhiễm toan ceton trong 10 ngày đầu sau sinh [4]. Một nghiên cứu khác năm 2019 trên 12 bò sữa phân tích biểu hiện gen và chuyển hóa gan để tìm hiểu nguy cơ mắc toan ceton [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu chuyển hóa trên động vật nhai lại không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người mẹ. Nhu cầu thể tích và cơ chế bài tiết dịch giữa các loài có sự khác biệt rõ rệt.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa trả lời được những câu hỏi sau:

  • Mức độ mất nước cụ thể ở phụ nữ cho con bú duy trì chế độ keto nhẹ mà không bị nhiễm toan ceton là bao nhiêu.
  • Tốc độ đào thải dịch và điện giải qua nước tiểu ở phụ nữ cho con bú khỏe mạnh ăn keto khác biệt thế nào so với chế độ ăn cân bằng thông thường.
  • Liệu việc uống bù thêm một lượng nước cố định có thể ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ toan hóa máu khi cho con bú hay không.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt [3]. Nguy cơ nhiễm toan ceton và mất nước nghiêm trọng tăng vọt nếu sản phụ gặp thêm các yếu tố căng thẳng như nhiễm trùng đường hô hấp, nhiễm trùng tiết niệu hoặc giảm lượng thức ăn đưa vào [2][3].

Những người xuất hiện triệu chứng bất thường như buồn nôn, nôn mửa, thở nhanh, khó thở hoặc kiệt sức cần đi cấp cứu ngay lập tức [3][8]. Các ca bệnh thực tế đều yêu cầu can thiệp truyền glucose tĩnh mạch, bù dịch và đôi khi phải ngừng cho con bú tạm thời để bảo toàn tính mạng [1][2][8].

Gợi ý áp dụng thực tế

Phụ nữ sau sinh cần cung cấp đủ lượng calo và carbohydrate để đáp ứng nhu cầu sản xuất sữa của cơ thể [1]. Nếu muốn điều chỉnh cân nặng, người mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn an toàn, tránh cắt bỏ tinh bột đột ngột. Khi cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi hoặc mắc các bệnh nhiễm trùng thông thường, việc duy trì uống đủ nước và nạp đủ năng lượng là điều kiện then chốt để phòng ngừa biến chứng chuyển hóa [2][3].

Tóm lại, phụ nữ cho con bú ăn keto dễ mất nước và suy kiệt do nhu cầu tạo sữa đòi hỏi nguồn năng lượng liên tục. Việc thiếu hụt dinh dưỡng kết hợp cùng các bệnh lý cấp tính có thể dẫn đến nhiễm toan ceton nguy hiểm. Duy trì chế độ ăn đa dạng và tham vấn y tế là lựa chọn tốt nhất cho sức khỏe của mẹ và bé.