Nhiều người có thói quen dùng thêm thảo dược để bồi bổ sức khỏe tim mạch và thần kinh bên cạnh thuốc tây y. Trong đó, thiên ma (tên khoa học là Gastrodia elata) là một vị thuốc cổ truyền được sử dụng phổ biến [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thiên ma cùng thuốc hạ huyết áp tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe chưa lường trước.
Người bệnh không nên tự ý dùng chung thiên ma với thuốc huyết áp khi chưa có chỉ định y khoa. Sự kết hợp này dễ dẫn đến tương tác dược lực học làm tụt huyết áp quá đà hoặc làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu qua các hệ thống enzym chuyển hóa tại gan [2].
Thiên ma và xu hướng sử dụng hiện nay
Thiên ma là loại thảo dược đã được dùng làm thực phẩm và vị thuốc hơn 2.000 năm tại Trung Quốc [1]. Nhờ các hoạt tính chống oxy hóa, chống lão hóa và điều hòa quá trình chết tế bào, thiên ma hiện được nghiên cứu ứng dụng như một loại thực phẩm chức năng [1].
Bên cạnh đó, các đánh giá khoa học ghi nhận thiên ma sở hữu các công dụng nổi bật như chống viêm, bảo vệ thần kinh và bảo vệ hệ tim mạch [1]. Thảo dược này có các biến thể chính gồm hoa đỏ (G. elata f. elata), hoa xanh (G. elata f. viridis) và hoa đen (G. elata f. glauca) [3]. Dù sản lượng thiên ma đạt khoảng 150.000 tấn mỗi năm, loại hoa đen chỉ chiếm 20% và có giá trị thị trường cao do thời gian sinh trưởng dài cùng năng suất thấp [3].
Chính vì được quảng bá có lợi cho tim mạch và thần kinh, nhiều bệnh nhân cao huyết áp đã tự ý tìm mua thiên ma về ngâm rượu, sắc nước uống cùng lúc với đơn thuốc hàng ngày. Điều này tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác bất lợi [3, 4].
Tương tác thuốc huyết áp xảy ra thế nào?
Tương tác thuốc được định nghĩa là sự biến đổi về dược động học hoặc dược lực học gây ra bởi thuốc khác, các chất bổ sung, thực phẩm hoặc thói quen sinh hoạt như rượu bia, thuốc lá [4]. Những tương tác này có thể làm thay đổi hiệu quả điều trị của thuốc hạ áp hoặc làm tăng độc tính nguy hiểm [4].
Về mặt dược động học, rất nhiều thuốc hạ áp được chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua hệ thống men cytochrome oxidase (CYP450) [2]. Các nhóm thuốc này bao gồm thuốc chẹn kênh canxi, các thuốc chẹn beta tan trong mỡ và một số thuốc ức chế men chuyển [2]. Khi dùng chung với các chất làm thay đổi hoạt tính enzyme gan, nồng độ thuốc trong cơ thể sẽ bị đảo lộn [2].
Chẳng hạn, cimetidine ức chế hệ enzyme gan có thể làm tăng nồng độ thuốc huyết áp trong máu, kéo theo tác dụng hạ áp tăng lên rõ rệt [2]. Ngược lại, các chất như phenytoin, barbiturate hoặc rifampin lại đẩy nhanh quá trình phân hủy thuốc hạ áp [2]. Ngoài ra, lưu lượng máu qua gan cũng ảnh hưởng lớn đến độ thanh thải thuốc; sự kết hợp nifedipine với propranolol sẽ thúc đẩy quá trình giáng hóa propranolol do làm tăng lưu lượng máu gan [2].
Về mặt dược lực học, việc phối hợp các hoạt chất cùng tác động lên mạch máu có thể dẫn đến hiện tượng giãn mạch quá mức [2]. Điển hình như khi kết hợp thuốc chẹn alpha-1 với nhóm dihydropyridine, huyết áp bệnh nhân có thể tụt giảm nghiêm trọng [2]. Trong khi đó, thuốc chống viêm không steroid (NSAID) lại làm giảm hiệu quả hạ áp của thuốc chẹn beta, thuốc lợi tiểu và thuốc ức chế men chuyển thông qua cơ chế ức chế prostaglandin [2].
Dữ liệu khoa học về khả năng tương tác của thiên ma
Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất thiên ma (Gastrodia elata) có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình vận chuyển và dược động học của các hoạt chất điều trị [5].
Trong một nghiên cứu in vivo công bố năm 2022 thực hiện phương pháp thẩm tách vi phân trên mô hình chuột bị động kinh do pilocarpine, các nhà khoa học đã kiểm tra tương tác giữa chiết xuất thiên ma và thuốc chống động kinh valproic acid (VPA) [5]. Kết quả cho thấy, việc phối hợp chiết xuất thiên ma cùng VPA giúp cải thiện tình trạng động kinh kháng thuốc nhờ làm tăng nồng độ VPA trong não [5]. Hai thành phần này tạo ra tác dụng hiệp đồng chống co giật, bảo vệ tế bào thần kinh vùng hồi hải mã và thay đổi nồng độ DOPAC cũng như 5-HT [5].
Đáng chú ý, hiện tượng tăng vận chuyển này bị ức chế một phần khi dùng chất ức chế peptide vận chuyển anion hữu cơ (OATP) là cyclosporine A với liều 20 mg/kg tiêm màng bụng [5]. Điều này chứng minh rằng chiết xuất thiên ma có khả năng điều hòa hệ thống vận chuyển OATP tại hàng rào máu não [5]. Hệ thống OATP cũng là kênh vận chuyển quan trọng của nhiều loại thuốc chuyển hóa trong cơ thể.
Trong một nghiên cứu khác vào năm 2023 trên chuột bị treo hai chi sau để mô phỏng trạng thái không trọng lực, thiên ma tươi dạng dùng qua đường dạ dày với liều 0,5 g/kg hoặc 1,0 g/kg mỗi ngày liên tục trong 4 tuần đã cải thiện đáng kể nhận thức qua các bài kiểm tra hành vi [6]. Thiên ma làm giảm các yếu tố oxy hóa huyết thanh, cân bằng yếu tố viêm ở hồi hải mã, đảo ngược sự gia tăng của NLRP3 và NF-kappaB, đồng thời điều hòa trục PI3K/AKT/mTOR [6].
Dù mang lại nhiều tác động dược lý lên hệ thần kinh và tuần hoàn, các hoạt tính chống viêm và bảo vệ tim mạch của thiên ma [1] khi đưa vào cơ thể người đang uống thuốc hạ áp có thể gây ra tương tác hiệp đồng dược lực học khó kiểm soát.
Nguy cơ khi phối hợp: Tụt huyết áp quá mức
Nghiên cứu lâm sàng tại hai cơ sở y tế ban đầu ở Coronel Fabriciano (Brazil) trên các bệnh nhân tham gia chương trình HIPERDIA cho thấy, trong số bệnh nhân điều trị kết hợp, có tới 47 trường hợp xảy ra tương tác thuốc [7]. Trong đó, tương tác do hiệp đồng dược lực học chiếm tỷ lệ áp đảo lên tới 61,7%, tương tác dược động học chiếm 23,4% và tương tác kết hợp cả hai cơ chế chiếm 15,9% [7].
Điều này phản ánh nguy cơ rất cao khi người bệnh phối hợp thuốc hạ áp với các hoạt chất có tính chất tương tự [7]. Do thiên ma được xác định có khả năng bảo vệ tim mạch [1], việc dùng đồng thời thảo dược này với thuốc huyết áp có thể tạo ra tác động hiệp đồng cộng gộp. Hệ quả là huyết áp bị kéo xuống thấp hơn nhiều so với ngưỡng an toàn.
Tình trạng tụt huyết áp quá mức khiến tưới máu não và các cơ quan suy giảm. Bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, lú lẫn, thậm chí ngất xỉu và té ngã, đặc biệt nguy hiểm đối với người cao tuổi có thành mạch xơ vữa. Ngoài ra, việc cạnh tranh hay can thiệp vào các hệ enzyme cytochrome oxidase tại gan của các hợp chất thảo dược [2] còn có thể làm tăng độc tính của thuốc hạ áp tích tụ trong máu.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược thiên nhiên
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên hoặc thực phẩm chức năng có lịch sử dùng lâu đời như thiên ma thì hoàn toàn lành tính, dùng chung với thuốc tây không thể gây hại [1]. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến trong cộng đồng.
Bất kỳ loại thực phẩm hay thảo dược nào chứa hoạt tính sinh học đều có thể can thiệp vào sinh khả dụng của thuốc điều trị [4]. Điển hình như nước ép bưởi chùm đã được khoa học khuyến cáo phải loại bỏ hoàn toàn khỏi chế độ ăn của người bệnh đang dùng thuốc hạ huyết áp vì nguy cơ tương tác nặng nề [4]. Do đó, việc thiên ma đã được tiêu thụ hơn 2.000 năm [1] chỉ chứng minh giá trị truyền thống, không bảo đảm rằng nó an toàn khi dùng kèm với các loại thuốc tim mạch hiện đại.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thiên ma chỉ tác động đơn thuần lên hệ thần kinh [1, 6]. Thực tế, thảo dược này có tác động toàn thân, bao gồm bảo vệ tim mạch và can thiệp vận chuyển qua màng tế bào [1, 2]. Do đó không thể xem nhẹ ảnh hưởng của nó lên hệ tuần hoàn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa là người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp bằng các nhóm thuốc chuyển hóa mạnh qua gan như thuốc chẹn kênh canxi, chẹn beta hoặc ức chế men chuyển [2]. Khả năng thanh thải thuốc ở gan và thận của người lớn tuổi vốn đã suy giảm, rất dễ ngộ độc nếu nồng độ thuốc tăng vọt [2].
Người mắc đồng thời nhiều bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp kèm đái tháo đường cần tuyệt đối cảnh giác [5, 7]. Các dữ liệu dịch tễ cho thấy bệnh nhân đái tháo đường kèm bệnh tim mạch phải dùng nhiều đơn thuốc luôn đối diện với nguy cơ tương tác thuốc cực kỳ cao [8]. Ví dụ, thuốc hạ áp captopril khi phối hợp cùng thuốc tiểu đường nhóm ức chế DPP-4 (như sitagliptin, saxagliptin, linagliptin) có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nặng cần cấp cứu [8]. Việc thêm bất kỳ thảo dược nào như thiên ma vào chế độ điều trị phức tạp này đều có thể phá vỡ cân bằng chuyển hóa.
Bệnh nhân có tiền sử huyết áp dao động, người dễ bị tụt huyết áp tư thế đứng hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu cũng không nên dùng thiên ma mà không có sự đồng ý của bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không tự ý mua và dùng thiên ma dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm củ tươi, củ khô, bột tán hay cao chiết cô đặc [6, 8]. Khi bác sĩ thăm khám, bệnh nhân cần chủ động cung cấp thông tin chi tiết về thói quen ăn uống, các loại trà thảo mộc hoặc thực phẩm chức năng đang dùng [4].
Nếu được bác sĩ chỉ định dùng thiên ma cho một tình trạng bệnh cụ thể, cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng được khuyến cáo, không tự ý tăng liều. Khoảng cách giữa thời điểm uống thuốc huyết áp và dùng chế phẩm từ thảo dược nên cách nhau tối thiểu 2 đến 3 giờ nhằm giảm bớt tương tác hấp thu trực tiếp tại đường tiêu hóa.
Trong suốt quá trình sử dụng, người bệnh phải theo dõi huyết áp định kỳ bằng máy đo tại nhà, ít nhất 2 lần mỗi ngày vào buổi sáng và buổi tối. Cần ghi chép lại các chỉ số cẩn thận. Nếu thấy huyết áp giảm sâu bất thường hoặc xuất hiện cảm giác choáng váng, mệt mỏi, vã mồ hôi, cần ngưng dùng thiên ma ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
Việc điều trị tăng huyết áp đòi hỏi tính ổn định và sự kiểm soát chặt chẽ từ thuốc đặc trị. Thảo dược như thiên ma chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ khi có bằng chứng khoa học và sự giám sát chuyên môn rõ ràng. Bệnh nhân không nên mạo hiểm sức khỏe bản thân bằng cách kết hợp tùy tiện các phương thuốc đông tây y.
