Quả roi (còn gọi là quả mận ở miền Nam) là loại trái cây quen thuộc, thanh mát, được nhiều người ưa chuộng trong mùa hè. Nhiều bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp thường thắc mắc liệu việc ăn nhiều roi hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất từ cây roi có ảnh hưởng đến tác dụng của thuốc hạ huyết áp hay không. Một số người lo ngại rằng thực phẩm tự nhiên có thể tương tác làm tụt huyết áp quá mức.
Thực tế, ăn quả roi tươi với lượng ăn thông thường trong bữa ăn hàng ngày chưa ghi nhận nguy cơ tương tác gây hại đối với thuốc điều trị tăng huyết áp. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ cây roi có hoạt tính làm giãn mạch rõ rệt. Do đó, việc tự ý sử dụng các loại chiết xuất cô đặc, liều cao từ cây roi cùng lúc với thuốc hạ áp có thể tạo ra nguy cơ tương tác cộng hưởng, dẫn đến tụt huyết áp ngoài tầm kiểm soát.
Bối cảnh và mối lo về tương tác thuốc - thảo dược
Bệnh tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây biến chứng tim mạch và tử vong trên toàn thế giới [1]. Mục tiêu điều trị huyết áp là duy trì chỉ số tâm thu và tâm trương dưới ngưỡng khuyến nghị 140/90 mmHg nhằm bảo vệ mạch máu và giảm biến cố tim mạch [1]. Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận chỉ cần giảm được 5 mmHg huyết áp tâm thu đã gắn liền với việc giảm 7% tỷ lệ tử vong do nguyên nhân tim mạch [2].
Chính vì tính chất điều trị suốt đời, người bệnh thường phải dùng phối hợp nhiều nhóm thuốc khác nhau [6, 8]. Việc sử dụng đồng thời thuốc hạ áp với các hoạt chất sinh học từ thảo dược có thể làm tăng số lượng các phản ứng tương tác bất lợi [3]. Một khảo sát lâm sàng trên 876 bệnh nhân tim mạch dùng thuốc hạ áp ghi nhận tới 433 cặp tương tác thuốc tiềm tàng khác nhau [4]. Sự gia tăng độ tuổi và số lượng loại thuốc sử dụng đều làm tăng đáng kể nguy cơ xảy ra tương tác thuốc bất lợi với giá trị thống kê có ý nghĩa (p < 0,025) [4]. Khi các chất có tác động lên lòng mạch được đưa vào cùng lúc, tương tác cộng gộp có thể khiến áp lực dòng máu giảm sâu ngoài ý muốn [3].
Cơ chế tác động lên mạch máu của cây roi
Nghiên cứu khoa học cho thấy các bộ phận của cây roi (tên khoa học Syzygium samarangense) chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn [5]. Khi phân tích chiết xuất methanol từ lá cây roi, các nhà khoa học đã định danh được 92 hợp chất có hoạt tính sinh học cao [6]. Nhóm này bao gồm flavonoid, các axit phenolic, condensed tannin và ellagitannin, mang lại hàm lượng phenolic tổng số đạt mức 419 mg đương lượng axit gallic (GAE) trên mỗi gam chiết xuất [6].
Trong hệ mạch máu, trương lực thành mạch được điều phối thông qua các phân tử truyền tin dạng khí, tiêu biểu là oxit nitric (NO) [5]. NO kích hoạt chu trình truyền tín hiệu nội bào qua enzym guanylate cyclase, làm tăng cGMP, từ đó ra lệnh cho các tế bào cơ trơn mạch máu thư giãn [5]. Khi cơ trơn thư giãn, khẩu kính lòng mạch mở rộng ra, sức cản ngoại vi sụt giảm và kéo chỉ số huyết áp đi xuống [5]. Cây roi sở hữu các chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng kích hoạt trực tiếp chu trình giãn mạch phụ thuộc nội mô này [5].
Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng giãn mạch
Tác động hạ áp và giãn mạch của cây roi đã được chứng minh qua các mô hình thực nghiệm khắt khe [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng giãn mạch của chiết xuất từ cây roi (Syzygium samarangense) trên các vòng động mạch chủ cô lập của chuột cống [5]. Trong thử nghiệm này, động mạch chủ được gây co thắt trước bằng chất phenylephrine [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất cây roi gây ra sự thư giãn mạch máu phụ thuộc vào nồng độ [5].
Đáng chú ý, hiệu ứng giãn mạch hoàn toàn biến mất khi lớp tế bào nội mô chức năng bị loại bỏ khỏi thành mạch [5]. Khi xử lý trước mô động mạch với các chất ức chế chuyên biệt như chất ức chế guanylate cyclase (ODQ), chất ức chế tổng hợp oxit nitric (L-NAME), thuốc chẹn beta (propranolol), chất ức chế adenylate cyclase (MDL) hoặc indomethacin, phản ứng giãn mạch của chiết xuất roi đều bị ức chế rõ rệt [5]. Ngược lại, atropine không làm thay đổi đáp ứng này [5]. Nghiên cứu xác nhận cơ chế giãn mạch của chiết xuất cây roi hoạt động thông qua trục tín hiệu oxit nitric (NO)/cGMP phụ thuộc lớp nội mô [5].
Ở một loài cùng chi thực vật là Syzygium cumini, hoạt tính hạ áp trên động vật sống cũng cho thấy kết quả mạnh mẽ [2]. Thử nghiệm dùng dịch chiết hydroalcoholic trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) với liều uống 0,5 g/kg/ngày liên tục trong 8 tuần đã làm giảm huyết áp phụ thuộc vào thời gian, đạt mức giảm tối đa lên đến 62% [2]. Khi truyền tĩnh mạch ở liều 0,01 đến 4,0 mg/kg trên chuột bình thường, huyết áp giảm theo liều dùng [2]. Trên các vòng động mạch mạc treo đã bỏ lớp nội mô, dịch chiết này làm giảm 40% lực co tối đa do chất co mạch noradrenaline gây ra, đồng thời ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào cơ trơn [2].
Lợi ích khác và giới hạn của bằng chứng hiện có
Bên cạnh tác động trên mạch máu, cây roi cùng các loài trong chi Syzygium còn mang lại nhiều lợi ích sinh học giá trị [2, 3]. Đánh giá hệ thống năm 2023 xác nhận chiết xuất từ cây roi thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế tế bào ác tính invitro thông qua cơ chế kích hoạt chết rụng tế bào và chặn tăng sinh mạch máu [7]. Thử nghiệm trên tế bào sừng HaCaT cho thấy chiết xuất cây roi ngăn chặn hoàn toàn việc tạo gốc tự do oxy hóa (ROS) do tia cực tím UVA và ngăn ngừa suy giảm glutathione nội bào [6]. Trên mô hình chuột bị tổn thương gan do hóa chất CCl4, chiết xuất lá roi giúp cải thiện rõ rệt chỉ số men gan với AST giảm 52,21%, ALT giảm 63,05%, đồng thời tăng men chống oxy hóa SOD lên 26,27% [6]. Nghiên cứu năm 2016 trên chuột dùng rượu 15 ngày cũng khẳng định dịch quả roi giúp bình thường hóa các chỉ số men gan và mỡ máu MDA, bảo vệ gan trước tác hại của cồn [8].
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là dữ liệu giãn mạch trực tiếp của cây roi mới dừng lại ở mô hình mạch máu chuột cô lập trong phòng thí nghiệm [5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định chính xác liều lượng chiết xuất bao nhiêu sẽ gây tụt huyết áp đáng kể khi dùng chung với thuốc tân dược. Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong quả roi ăn sống thấp hơn rất nhiều so với các dạng chiết xuất cô đặc được thử nghiệm bằng dung môi trong ống nghiệm [2, 4].
Hiểu lầm thường gặp về tương tác giữa quả roi và thuốc hạ áp
Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn giữa việc ăn quả roi tươi thông thường với việc dùng các chế phẩm cô đặc từ lá, rễ hoặc dịch chiết đậm đặc [5]. Một số hiểu lầm phổ biến bao gồm:
Thứ nhất, nhiều người lo sợ ăn vài quả roi sẽ làm mất tác dụng hoặc phản tác dụng của thuốc tim mạch [3]. Trên thực tế, quả roi tươi chủ yếu chứa nước, chất xơ và một lượng nhỏ vitamin tự nhiên, không đủ nồng độ hoạt chất để làm vô hiệu hóa hay biến đổi tính chất dược lực của thuốc huyết áp [5].
Thứ hai, một số người lầm tưởng rằng cây roi có khả năng chữa dứt điểm bệnh cao huyết áp nên tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước lá roi [4, 5]. Đây là suy nghĩ rất nguy hiểm, vì các bằng chứng hiện tại chỉ cho thấy chiết xuất có tính chất hỗ trợ làm giãn mạch invitro, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị đã được bác sĩ chỉ định [5].
Thứ ba, không ít người tin rằng thực phẩm tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và có thể dùng liều lượng tùy ý [3]. Bất kỳ dược liệu tự nhiên nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng tương tác nếu đưa vào cơ thể lượng lớn dưới dạng tinh chất [6, 8].
Ai nên thận trọng khi tiêu thụ cây roi?
Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý khi có ý định sử dụng các sản phẩm từ cây roi:
Bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tân dược: Không nên tự ý uống các loại cao chiết, nước sắc đặc từ lá cây roi [5]. Sự phối hợp giữa thuốc làm hạ huyết áp và chiết xuất kích hoạt NO/cGMP có thể gây cộng hưởng làm tụt huyết áp quá mức [4, 6].
Người có tiền sử thường xuyên bị hạ huyết áp tư thế: Những người hay bị hoa mắt, chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống cần tránh dùng các dạng trà lá roi hoặc tinh chất thảo dược đậm đặc [5].
Bệnh nhân đang phối hợp cùng lúc nhiều thuốc điều trị bệnh mạn tính: Nhóm đối tượng này có nguy cơ tương tác thuốc rất cao, cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [4].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Để vừa tận hưởng lợi ích thanh nhiệt của quả roi vừa đảm bảo an toàn huyết áp, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc sau:
Thưởng thức quả tươi có chừng mực: Bệnh nhân tăng huyết áp hoàn toàn có thể ăn 2-3 quả roi tươi mỗi ngày trong các bữa phụ như một loại trái cây thông thường mà không cần lo lắng về tương tác [8].
Uống thuốc đúng giờ bằng nước lọc: Luôn uống thuốc hạ huyết áp với nước lọc đun sôi để nguội. Tránh dùng nước ép roi hoặc các loại nước trái cây đậm đặc khác để chiêu thuốc [3].
Giữ khoảng cách an toàn: Nên ăn quả roi cách thời điểm uống thuốc điều trị từ 1 đến 2 giờ nhằm đảm bảo thuốc được hấp thu hoàn toàn tại đường tiêu hóa mà không bị can thiệp bởi thức ăn.
Tuyệt đối không dùng dịch chiết không rõ nguồn gốc: Tránh dùng các bài thuốc dân gian tự nấu lá roi uống thay nước lọc hàng ngày khi đang duy trì phác đồ điều trị tim mạch [5].
Nhìn chung, ăn quả roi tươi không gây nguy hiểm cho người đang uống thuốc hạ áp. Mối lo ngại về tụt huyết áp cộng hưởng chỉ xảy ra khi lạm dụng các dạng chiết xuất lá roi cô đặc liều lượng lớn. Người bệnh hãy duy trì lối sống điều độ, dùng thuốc đúng chỉ định và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
