Nhiều người tìm mua fucoidan chiết xuất từ rong biển với hy vọng phòng ngừa và tiêu diệt khối u. Các sản phẩm rong mơ chứa hoạt chất này thường được quảng cáo như giải pháp tự nhiên chống ung thư.
Tuy nhiên, khoa học hiện nay chỉ ghi nhận tiềm năng kháng u của fucoidan chiết xuất từ rong mơ ở mức tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm. Hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hoạt chất này ngừa hay trị được bệnh ung thư.
Fucoidan từ rong mơ là chất gì?
Rong mơ (chi Sargassum) là loại rong nâu ăn được, phân bố tự nhiên rộng rãi tại nhiều vùng biển thuộc Đông Nam Á và Trung Quốc [1]. Đây là nguồn tài nguyên biển chứa nhiều chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học [1].
Thành phần nổi bật nhất trong rong mơ là fucoidan, một dạng polysaccharide dị thể chứa sulfate [1]. Cấu trúc của hợp chất này gồm nhiều loại đường đơn như fucose, galactose, mannose, xylose, rhamnose và glucose kết hợp với các nhóm sulfate [1]. Tùy theo loài rong mơ và phương pháp chiết tách, hàm lượng sulfate và khối lượng phân tử của chuỗi polysaccharide sẽ có sự biến thiên đáng kể [1].
Cấu trúc phân tử mang nhóm sulfate được cho là yếu tố chính tạo nên các đặc tính sinh học đặc thù của hoạt chất [1]. Ngoài rong mơ, fucoidan còn được tìm thấy trong nhiều loài tảo nâu đại dương khác [2].
Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Trong ống nghiệm, các chuỗi đường đa sulfated từ rong mơ kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào u [2], [3]. Hoạt chất làm đảo lộn cấu trúc màng tế bào, dẫn đến hiện tượng chuyển vị phospholipid [2], [3]. Quá trình này đồng thời kích hoạt enzym caspase-3, thúc đẩy chuỗi phản ứng khiến tế bào ung thư tự tiêu biến [2], [3].
Bên cạnh apoptosis, fucoidan từ rong mơ còn ức chế khả năng di chuyển và xâm lấn của tế bào ác tính [4]. Thử nghiệm cho thấy hợp chất tác động lên bộ khung tế bào, làm biến đổi cấu trúc sợi stress và sợi actin [4]. Điều này hạn chế sự hình thành các chân giả cần cho chuyển động tế bào [4].
Ở cấp độ phân tử, fucoidan can thiệp vào quá trình chuyển dịch biểu mô - trung mô (EMT), một mắt xích giúp khối u di căn [4]. Hợp chất làm tăng chất đánh dấu biểu mô E-cadherin, giảm chất đánh dấu trung mô vimentin, đồng thời ức chế mức phiên mã của các gen Snail, Slug, Twist1, Twist2, MMP2 và MMP9 [4]. Ngoài ra, fucoidan còn ngăn chặn sự hình thành khối cầu và giảm biểu hiện gen gốc ở tế bào gốc ung thư [4].
Chi tiết các nghiên cứu trong ống nghiệm
Nhiều loài rong mơ đã được đưa vào khảo nghiệm nhằm đánh giá tác dụng ức chế trực tiếp lên dòng tế bào khối u:
Nghiên cứu công bố năm 2011 khảo nghiệm polysaccharide chứa fucose và sulfate từ rong mơ Sargassum henslowianum trên dòng tế bào u hắc tố B16 [3]. Kết quả đo lường khả năng sống của tế bào ghi nhận hoạt chất ức chế sự tăng sinh của dòng tế bào da ác tính này theo mức liều, phát huy tác dụng mạnh ngay ở nồng độ thấp [3]. Kỹ thuật nhuộm Annexin V xác nhận hiện tượng apoptosis diễn ra kèm kích hoạt caspase-3 [3].
Nghiên cứu năm 2017 tách chiết fucoidan từ rong mơ Sargassum polycystum với tỷ lệ fucose đạt 46,8% và sulfate đạt 22,35% [5]. Hoạt chất đạt hoạt tính dập tắt gốc tự do DPPH tối đa 61,2% ở nồng độ 1000 µg/ml [5]. Khi thử nghiệm độc tế bào trên dòng ung thư vú MCF-7, fucoidan đạt tỷ lệ ức chế 90,4% tại mức liều 150 µg/ml, với chỉ số IC50 ước tính là 50 µg/ml [5]. Kính hiển vi quét laser đồng tiêu ghi nhận rõ các biến đổi hình thái đặc trưng của tế bào u thoái hóa [5].
Năm 2018, một nghiên cứu khác trên Sargassum polycystum tinh chế 4 phân đoạn qua cột sắc ký [6]. Phân đoạn F2 giàu fucose và sulfate nhất, thể hiện hoạt tính khử gốc tự do DPPH 55,94%, dập tắt H2O2 71,76% và NO 51,81% ở nồng độ 1000 µg/ml [6]. Phân đoạn này ức chế dòng tế bào ung thư vú MCF-7 với IC50 là 20 µg/ml và ung thư đại tràng HCT-15 với IC50 là 50 µg/ml, đi kèm hiện tượng giải phóng enzym LDH [6].
Năm 2022, nghiên cứu trên rong mơ Sargassum hemiphyllum chứng minh fucoidan chịu nhiệt tới 140 độ C, không gây độc trực tiếp nhưng ức chế chuyển động và sự hình thành khối cầu của tế bào gốc ung thư bàng quang dòng 5637 và T24 [4].
Năm 2023, nghiên cứu đánh giá fucoidan từ Sargassum hemiphyllum ghi nhận phân đoạn DF2 trọng lượng phân tử 21.292 Da chứa 29,88% sulfate ức chế tốt nhất dòng ung thư gan HepG2 với IC50 đạt 2,2 mg/ml [7]. Phân đoạn này đồng thời gây độc tế bào ung thư phổi A549 trong dải nồng độ từ 0,5 đến 8 mg/ml [7]. Ngoài ra, fucoidan từ rong mơ Sargassum filipendula cũng ghi nhận ức chế tăng sinh dòng ung thư cổ tử cung HeLa thông qua phóng thích yếu tố AIF từ ty thể vào bào tương [2].
Bằng chứng trên sinh vật sống còn rất thưa thớt
Khác với kho dữ liệu ống nghiệm phong phú, nghiên cứu trên cơ thể sống bằng đường uống vô cùng giới hạn và chủ yếu tập trung vào các chỉ số chuyển hóa thay vì tiêu trừ khối u.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 sử dụng fucoidan chiết xuất từ rong mơ Sargassum henslowianum thu hái tại bán đảo Hải Vân - Sơn Chà (Huế, Việt Nam) [8]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột béo phì uống hoạt chất với liều 100 mg/kg trọng lượng mỗi ngày [8]. Kết quả thực nghiệm in vivo này ghi nhận fucoidan giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-cholesterol [8]. Nghiên cứu này không đánh giá tác động ức chế tế bào ung thư trên động vật [8].
Các thử nghiệm ung thư trực tiếp trên cơ thể động vật hoặc thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân ung thư đối với riêng fucoidan rong mơ hiện vẫn chưa đầy đủ.
Lợi ích tiềm năng khác và khoảng cách đến thực tế
Bên cạnh khả năng tác động lên tế bào lạ, fucoidan từ rong mơ thể hiện nhiều hoạt tính sinh học có lợi khác trong phòng thí nghiệm. Thử nghiệm in vitro năm 2022 cho thấy các phân đoạn fucoidan từ Sargassum henslowianum làm giảm tổn thương tế bào nội mô mạch máu dây rốn người (HUVEC) do adrenaline gây ra [1]. Hoạt chất giúp giảm nồng độ yếu tố von Willebrand (vWF), yếu tố mô (TF) và làm tăng tỷ lệ t-PA/PAI-1, thể hiện tiềm năng chống huyết khối [1].
Dù kết quả tế bào rất hứa hẹn, khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể người là một rào cản sinh học khổng lồ. Hoạt chất tiếp xúc trực tiếp nồng độ cao với tế bào khối u trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc dung nạp qua đường tiêu hóa. Cơ thể người chuyển hóa, phân rã và hấp thu chuỗi polysaccharide phân tử lớn rất phức tạp, chưa kể đến vấn đề sinh khả dụng và phân bố đến cơ quan đích.
Hiểu lầm thường gặp về rong mơ và ung thư
Nhiều người lầm tưởng ăn rong mơ hay uống chiết xuất thô có thể tiêu diệt hoặc làm teo khối u trong cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm và thiếu căn cứ y khoa, dễ dẫn đến tâm lý chủ quan.
Một hiểu lầm phổ biến khác là đồng nhất kết quả nuôi cấy tế bào với tác dụng chữa bệnh thực tế ở người. Khi tế bào ung thư nuôi cấy trong đĩa nhựa tiếp xúc nồng độ fucoidan tinh chế hàng trăm microgam, chúng thoái hóa là phản ứng sinh hóa cục bộ. Điều này không đồng nghĩa uống hoạt chất vào dạ dày sẽ có tác dụng tiêu diệt mầm mống ung thư toàn thân.
Việc tự ý dùng fucoidan liều cao thay thế phác đồ điều trị chuẩn như phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị là hành vi nguy hiểm, có thể làm lỡ thời gian vàng điều trị bệnh.
Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng
Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có rối loạn đông máu phải hết sức thận trọng trước các sản phẩm rong mơ [1]. Dữ liệu cho thấy hoạt chất can thiệp vào các yếu tố đông máu và dòng thác tiêu sợi huyết [1]. Việc kết hợp không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm [1].
Người mắc bệnh lý nền tim mạch, rối loạn lipid máu hoặc đang trong quá trình điều trị ung thư cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [8]. Các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn từ các trích đoạn khoa học hiện có, do đó không nên tự ý áp dụng.
Cách tiếp cận hợp lý trong đời sống
Rong mơ tự nhiên có thể được sử dụng như một loại thực phẩm trong bữa ăn gia đình ở dạng nấu canh, hầm hoặc làm mát theo tập quán ẩm thực địa phương [1]. Việc bổ sung rong biển ăn được với lượng vừa phải mang lại sự đa dạng cho khẩu phần dinh dưỡng [1].
Nếu có nhu cầu dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất fucoidan, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ nâng cao thể trạng sau khi đã hỏi ý kiến bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tin vào các lời quảng cáo thổi phồng về khả năng ngừa hay trị dứt điểm ung thư.
Fucoidan từ rong mơ là hợp chất tự nhiên giàu triển vọng với hoạt tính sinh học đa dạng đã được xác nhận trong phòng thí nghiệm [1], [5]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức tế bào in vitro và mô hình mỡ máu động vật [8], [5]. Người dân cần giữ cái nhìn khoa học, không dùng fucoidan thay thế y học chính thống và luôn tuân thủ hướng dẫn của cán bộ y tế.
